"Magnétskiy qanuni" Uyghurlarni qoghdashning ünümlük qorali, dep körsitildi

Muxbirimiz erkin
2017-11-30
Share
christopher-chris-smith.jpg Amérika dölet mejlisining guwahliq yighinida, amérika awam palata ezasi kristofir simit xitayning pilanliq tughut siyasitini bikar qilish heqqide sözlimekte. 2016-Yili 3-féwral.
chrissmith.house.gov

Amérika dölet mejlisining kéngesh palata ezasi maykél rubi'o bilen awam palata ezasi kristofir simis amérika dölet ishliri ministiri téllirson'gha xet yézip, amérika hökümitining "Magnétsky yer shari kishilik hoquq qanuni" we "Frank wolf diniy erkinlik qanuni" ni qattiq ijra qilishini, kishilik hoquqqa xilapliq qilghan xitay emeldarlirining amérikigha kirishige, amérika pul-mu'amile sistémisidin paydillinishigha yol qoymasliqni telep qilghan.

29‏-‏Noyabir yollan'ghan mezkur xette kishilik hoquq adwokatliri, az sanliq milletler, diniy zatlar we nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shawbo we uning ayalining tutqun qilinishida jawabkarliqi bar xitay emeldarlirini tekshürüp chiqishi telep qilin'ghan. Mektupta "Bu qilmishni sadir qilghan emeldarlargha ularning emdi özini yoshurup qalalmaydighanliqi toghruluq éniq signal bérish kérek," déyilgen.

Amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitétining qosh re'islikini üstige alghan maykél rubi'o we kristofir simisning mezkur xéti tramp mhökömitining "Magnitsiky qanuni" gha asasen kishilik hoquqqa xilapliq qilghan chet'el emeldarlirining tizimlikini élan qilish waqtigha az qalghanda élan qilindi. 2016‏-Yili 12‏-ayda chiqirilghan bu qanunda hökümetning her yili dékabirning otturilirida tizimlik élan qilip, dölet mejlisige bu jehettiki ijraliri heqqide doklat bérishi telep qilinidu.

Kristofir simis we maykél rubi'o xétide kishilik hoquqqa xilapliq qilghan bir qisim xitay emeldarlirining tizimlikini yollap, özlirining yene Uyghur aptonom rayonidiki bezi siyasiy shexslerni öz ichige alghan yene bir qisim tizimlik bilen teminleydighanliqini bildürgen. Kishilik hoquq teshkilatlirining bildürüshiche, eger amérika bezi xitay emeldarini tizimlikke kirgüzse, buning nahayiti zor tesiri bolidiken.

Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sara kuk xanim mundaq deydu: "Eger amérika heqiqeten dölet ishliri ministirliqi yollighan bezi xitay emeldarlirining ismini tizimlikike kirgüzüp, ularning insan heqliri depsendichilikini jawabkarliqqa tartsa, hetta uninggha bir bir xitay emeldari kirgüzülgen teqdirdimu, bu intayin muhim we tesiri nahayiti zor ish bolidu. Chünki, xitayda ten jazasini shi jinpingning özi qilmaydu. Uni bixeterlik apparatlirining kündilik pa'aliyitini bashquruwatqan kishiler, türmini qoghdawatqanlar, gundipaylar élip baridu. Biz xitayning sistémisi chérileshkenliki, kishilerning perqliq meqset-muddi'alarda heriket qilidighanliqini bilimiz. Emeldarlarning qilmishini jazalimasliq xitaydek döletlerde kishilik hoquqning depsende qilinishida rol oynawatqan muhim amil."

"Magnétsky qanuni" 2012‏-yili rusiyelik kishilik hoquq pa'aliyetchisi sérgéy magnétskyning namida rusiyege qarita chiqirilghan. Lékin 2016‏-yili bu qanunning da'irisi kéngeytilip, pütün döletlerge qaritilghan. Amérikadiki adwokat, d u q ning bash meslihetchisi nuri türkel ependining qeyt qilishiche, bu qanun amérika prézdéntigha bérilgen nahayiti zor imtiyaz iken.

Nuri türkel mundaq dédi: "Bu qanunda tepsiliy déyilgen birqanche mezmunlar bar. Mesilen, bu qanun amérika prézidéntini chet'el grazhdani bolghan we shu yerdiki özining hoquqi we xizmet imtiyazidin paydilinip bigunah puqralarning ölüshige, ten jazasigha uchrishigha we ularning xelq'ara qanunlarda étirap qilin'ghan insani heq-hoquqlirigha dexli terz we tajawuz qilghanlarni cheklesh, mal-mülkini musadire qilish hoquqi bérilgen, dégen gep bar. Bu amérika prézidénti üchün nahayiti chong imtiyaz. Amérika prézidénti bu qanunni tashqi ishlar ministirliqi we maliye ministirliqi bilen birlikite ijra qiliwatidu."

Mezkur qanun bashqa döletlerdiki herderijilik emeldarlarni nishan qilidu. Nuri türkel ependining qeyt qilishiche, bu qanun xitay hökümitinimu qattiq bi'aram qilmaqta iken. U mundaq deydu: "Xitay hökümitimu buningdin nahayiti bi'aram. Chünki, xitayda bu qanun tesir körsitidighan ademliri nahayiti köp. Mesilen, 500 ming dollardin jiq meblegh sélip amérikada mal-mülük sétiwalghan, yéshil kart élishqa yol mangghan, balilirini oqutuwatqan, hetta amérikigha kiyim-kéchek sétiwélishqa kélidighan xitayning nurghun emeldarliri we ulargha baghlinishliq tijaretchiler bar. Eger bu qanun ijra bolup qalsa shulargha tesir körsitidighan bolghachqa xitay hökümitimu bu qanundin nahayiti bi'aram."

Amérika erkinlik sariyidiki sara kukning ilgiri sürüshiche, eger tramp hökümiti kishilik hoquqni depsende qiliwatqan xitay emeldarlirini tizimlikke kirgüzse, bu ulargha küchlük bésim peyda qilip, ularni bashqilarni oyliship ish qilishqa mejburlaydiken.

U mundaq deydu: "Amérikaning heqiqeten xitay emeldarlirini yer shari magnétsky tizimlikige kirgüzüshining ehmiyiti nahayiti zor bolidu. Chünki, xitay re'isi shi jinping we bashqa yuqiri derijilik emeldarlar qandaq siyaset yürgüzse yürgüzsun, bu qanun dölet apparatliridiki ottura we töwen derijilik emeldarlarni mehbuslar, diniy guruhlar, az sanliq milletlerge mu'amile qilishta payda-ziyanni oylishop ish qilishqa mejburlaydu. Bu intayin muhim amil. Biz tor betlirining istatistikiliridin, yéngi tangliqlar téléwiziye qanili, erkin asiya radiyosi, amérika awazi qatarliq axbbarat wasitiliridin xitay dölet apparatliridiki xadimlarning bu axbarat wasitilirini anglaydighanliqini bilimiz. Eger bezi xitay hökümet emeldarliri tizimlikke kirgüzülse, buningdin ularning xewiri bolidu. Bu ulargha bésim peyda qilish rolini oynaydu."

Awam palata ezasi kritofir simis we kéngesh palat ezasi maykél rubi'o, téllirson'gha yollighan xétide yene "Magnétsky yer shari kishilik hoquq qanuni" bilen "Frank wolf xelq'ara diniy erkinlik qanuni" amérika dölet i'ishliri ministirliqining kishilik hoquq, diniy erkinlikke xilapliq qilghan shexslerge émbargo qoyup, ularni jazalishi üchün ünümlük qoral bilen teminligenliki, uning "Her ikki qanunni waqtida, ünümlük ijra qilishining bek muhim" ikenlikini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet