Uyghurlar yüzliniwatqan "Orwéllche kélechek" heqqide mulahiziler

Muxbirimiz irade
2018-07-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Konnor dillin yazghan "Xitaydiki Uyghurlar orwéllche kélechekke yüzlenmekte" namliq maqalisidin süretke élin'ghan.
Konnor dillin yazghan "Xitaydiki Uyghurlar orwéllche kélechekke yüzlenmekte" namliq maqalisidin süretke élin'ghan.
aspistrategist.org.au

18-Iyul küni, awstraliyediki nopuzluq tetqiqat organliridin "Awstraliye istratégiyelik siyasetler instituti" ning tor bétide Uyghurlarning weziyiti heqqide bir parche mulahize maqalisi élan qilindi. "Xitaydiki Uyghurlar orwéllche kélechekke yüzlenmekte" dep mawzu qoyulghan bu maqalide xitay hökümitining hazirqi siyasetliri arqiliq néme nishan'gha yetmekchi boluwatqanliqi mulahize qilin'ghan.

"Awstraliye istratégiyelik siyasetler instituti" tor bétide élan qilin'ghan "Xitaydiki Uyghurlar orwéllche kélechekke yüzlenmekte" mawzuluq maqale aptori konnor dillin xitay hökümiti Uyghur élide yürgüzüwatqan hazirqi siyasetlerni chüshendürüshtin awwal oqurmenlerni Uyghur éli heqqide bezi arqa körünüshler bilen teminligen. U, xitay hökümiti bilen Uyghurlar arisidiki munasiwetning xitay hökümitining milliy we dini kemsitish siyasetliri hem shundaqla Uyghurlarning bölgünchilik arzuliri sewebidin yaxshi bolup baqmighanliqini, 2001-yili 11‏-séntebir weqesidin kéyin xitayning xelq'ara térrorluqqa qarshi urush bahane qilip turup, Uyghurlarning pichaq we öyde yasalghan bombilar bilen élip barghan "Iptida'iy sewiyelik" bölgünchilik heriketlirige qattiq zerbe bergenlikini, ötken ikki yil mabeynide xitay hökümiti rayondiki Uyghurlar bashliq bashqa musulman xelqlerge "Térrorluq tehditini yoqitish" dégen nam astida "Medeniyet qirghinchiliqi" yürgüzgenlikini bayan qilghan.

Aptorning mulahize qilishiche, "Xitay hökümitining rayondiki musulman xelqqe qarita yürgüzüwatqan siyasitining ikki roshen éléménti bar. Uning biri, bésim xaraktérlik we keng omumlashqan nazaret asasiy qurulushini ishqa sélish. Yene biri, jem'iyet inzhénérliqini we ménge yuyush qurulushini kesipleshtürüsh yaki qanat yaydurushtin ibaret" bolup, xitay hökümiti yuqiridiki bu ikki siyasiy körsetküchke asasen Uyghurlarni barliq téxnika amillirini ishqa sélip turup közitishni ishqa ashuruwatqan bolsa, "Bixeter emes" dep qaralghan kishilerni keng kölemde yépiq terbiye lagérlirigha ewetip, ularni kompartiye idiyeliri bilen terbiyelep, "Bir jem'iyetni özgertip yasap chiqish qurulushi" ni emeliyleshtürmekte iken.

Türkiye ege uniwérsitétining oqutquchisi, proféssor alimjan inayet ependi xitay hökümitining Uyghurlarni tüptin özgertishni meqset qiliwatqanliqini bildürdi. Uning qarishiche, xitay hökümiti Uyghur élide qattiq qolluq siyasetler arqiliq bir yaqtin Uyghurlarni özgertmekchi bolsa, yene bir yaqtin xitay ahalilirini Uyghur élige xatirjem yerlishishke teshebbus qilishtin ibaret qosh meqsiti barliqini éytti.

Chet'ellerdiki Uyghur élining weziyitini közitip kéliwatqan mutexessislerdin gérmaniyelik mutexessis adriyan zénz we amérikidiki insanshunas doktor dérrin baylér qatarliq bir qisim tetqiqatchilarmu ilgiri Uyghur élide hazir yolgha qoyuluwatqan siyasetlerni tehlil qilip, xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqini in'glizchida "Social Re-Engineering" dep atilidighan jem'iyet inzhénérliqi, yeni, "Pütkül bir millet yaki jem'iyetni qaytidin özgertip yasash qurulushi" ikenlikini bildürgen idi. Xitay hökümiti bolsa yuqiridiki bu köz qarashlarni izchil ret qilip kelgen. Emma 17-iyul küni, xitay kompartiyesining awazi hésablinidighan "Yer shari waqti" géziti obzorchisi shen rénping yazghan "Shara'itingiz yar berse, shinjanggha bérip sayahet qiling" mawzuluq bir parche obzorda bolsa, "Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan siyasetler "Bir jem'iyet üchün her tereplime tüzesh qurulushi we mahiyet jehettin özgertish qurulushi" dep ataldi.

"Shinjang géziti", "Tengritagh tori" qatarliqlarda keng tarqitilghan bu obzorda "Yershari waqti géziti" obzorchisi shen rénping töwendikilerni bayan qilghan:
". . . Shinjangning hazir bixeter ikenliki emeliyet, kochilarda ammigha qolay saqchi ponkitining köp bolushi shinjangda her waqit ish chiqish éhtimalliqidin dérek bermestin, belki hökümetning zorawanliq, térrorluq hujumi we éghir jem'iyet amanliqi weqelirining yüz bérish éhtimalliqini tügitish iradisini eks ettüridu. . . Zorawan-térrorchilarni qoghlap yoqitish qudretlik hakimiyet üchün tes ish emes. Lékin uning yüz bérish éhtimalliqini tügitish bashqa ish. Bu tennerxning nahayiti yuqiri bolidighanliqidin dérek béridu, bu, emeliyette bir jem'iyet üchün nahayiti zor her tereplime tüzesh qurulushidur. Bügünki shinjang zorawanliq, térrorluq heriketlirini hadisidin tüzesh xizmitini muweppeqiyetlik tamamlap, mahiyettin tüzeshtin ibaret téximu yuqiri nishan'gha qarap ilgirilimekte".

Undaqta xitay obzorchi éytqan bu "Mahiyet jehettin tüzesh" dégen néme? alimjan inayet ependining qarishiche, bu del yuqiridiki chet'ellik mutexessisler teripidin tilgha élin'ghan "Jem'iyet inzhénérliqi" din bashqa nerse emes.
Yuqirida "Awstraliye istratégiyelik siyasetler instituti" tor bétide élan qilin'ghan "Xitaydiki Uyghurlar orwéllche kélechekke yüzlenmekte" mawzuluq maqale aptori konnor dillin bolsa maqaliside xitay hökümiti Uyghur élide shekillendürüshni arzu qiliwatqan jem'iyetni sherhlep: "Xitay hökümiti qattiq nazaret sistémiliri we yépiq terbiye lagérliri arqiliq Uyghurlarni öz erkinlikidin, medeniyiti, til we dinidin ayrip, 'orwélliyan döliti' dep atilidighan sistémining uqumliridin biri bolghan guruppa boyiche oylash, yeni héchkim öz aldigha pikir yürgüzelmeydighan, qarar chiqiralmaydighan bir weziyetni emeliyetke aylandurmaqchi" dégen.

Alimjan inayet ependi sözide, bir milletning iradisi, örp -adetlirige pütünley xilap halda élip bérilidighan herqandaq jem'iyet inzhénérliqining shu milletke zor apetlerni élip kélish bilen bir waqitta hergizmu kütülgen netijini bermeydighanliqini, xitay hökümitining Uyghurlarni özgertip yasash arzusini ishqa ashuralmaydighanliqini eskertti.

Toluq bet