“‛мартин еналс мукапати‚ ниң илһам тохтиға берилиши униң әркинлик күришиниң хәлқарада етирап қилинғанлиқи”

Мухбиримиз әркин
2016-10-12
Share
Ilham-toxti-marten-ennals-mukapati.jpg 2016-Йиллиқ мартин әнналс кишилик һоқуқ мукапати хитай түрмисидики уйғур зиялийси илһам тохти әпәндигә берилди.
martinennalsaward.org

Бу йиллиқ “мартин еналс кишилик һоқуқ мукапати” ниң илһам тохтиға берилиши, хәлқара җәмийәтниң диққитини йәнә бир қетим илһам тохти делоси вә уйғур мәсилисигә җәлп қилди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати илһам тохтиниң мәзкур кишилик һоқуқ мукапатиға лайиқ көрүлгәнликини алқишлап, униң дәрһал қоюп берилишини тәләп қилди. “демократик җуңго фронти” намлиқ хитай демократийә тәшкилати, мукапатниң илһам тохтиға берилиши униң әркинлик көрүшиниң хәлқарада етирап қилғанлиқини көрситиду, деди.

Илһам тохти “мартин еналс кишилик һоқуқ мукапати” 1993‏-йили тәсис қилинғандин буян униңға еришкән тунҗи уйғур. Тунҗи мукапат 1994‏-йили тарқитилип, америкидики атақлиқ хитай өктичи харий вуға берилгән иди.

2016‏-Йиллиқ мукапат тарқитиш мурасими сәйшәнбә күни җәнвәдә өткүзүлүп, мукапатни илһам тохтиниң америкида оқуватқан қизи җәвһәр илһам тапшуруп алди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати “мартин еналис кишилик һоқуқ мукапати”ни тәсис қилған 10 хәлқара тәшкилатниң бири. Мәзкур тәшкилатниң америкида турушлуқ вәкили т. Кумар чаршәнбә күни мукапатниң илһам тохтиға берилгәнликини муәййәнләштүрүп, бу униң қилған хизмәтлириниң етирап қилиниши, дәп көрсәтти.

Т. Кумар мундақ дәйду: “хәлқара кәчүрүм тәшкилати бу мукапатниң илһам тохтиниң кишилик һоқуқ саһәсидики хизмитигә берилгәнликини қарши алиду. Бу, илһам тохтиниң мәсилисини күнтәртипкә қоюп, униң кишилик һоқуқ саһәсидики хизмити вә хитай даирилириниң униңға қилған адаләтсизликлирини оттуриға чиқириду. Хитай һөкүмити униң делосини кишилик һоқуқ мәсилиси әмәс, дәп қарапла қалмай, һәрқандақ кишини җүмлидин хәлқара кәчүрүм тәшкилатини рәт қилип кәлди. Биз хитай даирилирини илһам тохтини дәрһал вә шәртсиз қоюп беришкә чақиримиз.”

“мартин еналс фонди”ниң қарари йәнә чәтәлдики хитай демократийә тәшкилатлириниң инкасини қозғиди. “демократик җуңго фронти” тәшкилатиниң рәиси, хәлқара қәләмкәшләр җәмийити тинчлиқ комитетиниң муавин рәиси шең шөниң қаришичә, бу мукапат илһам тохтиниң узун йиллиқ әркинлик күришиниң муәййәнләштүрүлүшидур.

У мундақ деди: “алди билән мән доктор илһамниң бундақ бир кишилик һоқуқ мукапатиға еришкәнликидин хурсән болдум, уни тәбрикләймән. Чүнки, бу ноқул униң шәхси тәқдиригә диққәт қилиш болупла қалмай, техиму муһими униң узун йиллардин буян кишилик һоқуқ, демократийә, әркинлик вә уйғурларниң өз һоқуқини қолға кәлтүрүши үчүн қилған хизмәтлириниң бир хил муәййәнләштүрүлүшидур.

Бу, пүткүл хәлқара җәмийәтниң уйғурларниң һазирқи азаблиқ тәқдиригә болған диққитини техиму қозғайду. Чүнки, компартийә хитайда һакимийәт сориған шунчә йил җәрянида уйғурларни бу дунядики әң азаб тартип кәлгән хәлқниң бири, дейишкә болиду. Бирақ хитай учурни қаттиқ контрол қилиши сәвәблик хәлқара җәмийәт уйғурларниң әһвалидин наһайити чәклик хәвәрдар болуп кәлди”.

Шең шөниң қаришичә, бу мукапат илһам тохтиниң түрмидики әһвалини азрақ өзгәртишкә пайдилиқ болуши мумкин. Әмма у, бу мукапат хитайниң уйғур сияситигә һечқандақ тәсир көрсәтмәйдиғанлиқини илгири сүрди.

Шең шө, “мән ишинимәнки, илһамниң бу мукапатқа еришиши униң шәхси әһвалида азрақ өзгириш пәйда қилиши мумкин. Мәсилән, даириләр униңға наһайити еһтият билән муамилә қилиши, тән җазаси бериш, зиянкәшлик қилиш, дегәндәк мәсилиләрдә буниң униңға ярдими тегиду, дәп қараймән. Чүнки, хитай компартийиси хәлқара җәмийәтниң униңға болған диққитидин вә уларниң давамлиқ тәнқидигә учраштин чекиниши мумкин.

Бирақ мән бу уйғурларниң омумий әһвалиға зор тәсир пәйда қилиду, дәп қаримаймән. Лекин йәнә бир җәһәттин,хитай компартийиси бу мукапат сәвәблик илһамниң қамақ җазасини қисқартиду, дәп қаримаймән” деди.

Бу йиллиқ “мартин еналс кишилик һоқуқ” мукапатиға илһам тохтини өз ичигә алған 3 намзат талланған. Қалған 2 намзатниң бири ефийопийәлик бир кишилик һоқуқ тор бекити билән сүрийәлик кишилик һоқуқ адвокати разан зәйтунә иди. Әмма илһам тохти униңға әң мувапиқ намзат, дәп қаралған.

Мартин еналс кишилик һоқуқ мукапати баһалаш комитетиниң директори майкил хамбата мурасимда мукапатниң илһам тохтиға берилишидә көп хил сәвәбләрниң барлиқини әскәртип,“әмма буниң ичидики бир муһим амил, у наһайити зор хәтәргә тәвәккүл қилди. У, өз хияллирини ағзаки ипадә қилғанлиқи үчүнла муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинди” дегән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң америкада турушлуқ вәкили т. Кумар чаршәнбә күни радиомизға бәргән баянатида илһам тохтиниң тохтиниң адаләтсиз сотланғанлиқини билдүрүп, әгәр хитай һөкүмити уни давамлиқ тутуп турса, униң мәсилиси хитайға техиму еғир бесим пәйда қилидиғанлиқини агаһландурди.

Т.Кума мундақ дәйду: “хәлқара кәчүрүм тәшкилати униң сөз қилиш һәққи чоқум капаләткә игә қилиниши керәк, дәп қарайду һәмдә у өзиниң сиясий көз қаришини тинч йоллар билән оттуриға қойғанлиқи үчүн түрмигә ташланмаслиқи керәк, дәп һесаблайду. Шуңа, биз униң үстидин чиқирилған һөкүмни елип ташлашқа чақиримиз вә мәзкур мукапатниң униңға берилгәнликини алқишлаймиз.

Шуниң билән биргә шуниңға ишинимизки, әгәр хитай һөкүмити уни давамлиқ түрмидә тутуп турса, униң үчүн сөзләйдиған темиму көп гуруппилар оттуриға чиқиду. Униң делоси техиму көп җамаәт пикри пәйда қилип хитайға техиму еғир бесим пәйда қилиду. Дуняда бу делони хитайниң өз пуқралириға қаратқан зораванлиқиниң мисапи, дәп қарайдиғанлар техиму көпийиду.”

Илһам тохтиға кишилик һоқуқ мукапати берилиши йәнә хәлқара ахбарат васитилиридә кәң хәвәр қилинди. Америкиниң “нйойорк вақти гезити” сәйшәнбә күни елан қилған хәвиридә, хитай һөкүмити бөлгүнчилик, зораванлиққа қутратқулуқ қилиш билән әйибләп муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилған уйғур зиялийси илһам тохтиниң “диалог вә өз ара ара чүшинишни алға сүрүш тиришчанлиқи сәвәблик” мәзкур кишилик һоқуқ мукапатиға еришкәнликини билдүргән.

Әнглийә “көзәткүчи” гезитиниң шу күнидики хәвиридә, илһам тохти “хитайниң манделаси” дәп көрситилгән. Бирләшмә агентлиқиниң хәвиридә болса, мәзкур мукапатниң түрмидики зиялийси илһам тохтиға берилиши, “диққәтни илгири хәлқараниң қаттиқ тәнқидигә учриған бу делоға җәлп қилди” дейилгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт