Тәтқиқатчилар дуня җамаәтчиликини уйғур диярида қурулған йиғивелиш лагерлирини тақашқа ярдәм қилишқа чақирди

Мухбиримиз җүмә
2018-11-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң лагер вә түрмилиридики түрлүк қийнашларға шаһит болған меһригүл турсун гуваһлиқ бәрмәктә. 2018-Йили 26-ноябир, вашингтон.
Хитайниң лагер вә түрмилиридики түрлүк қийнашларға шаһит болған меһригүл турсун гуваһлиқ бәрмәктә. 2018-Йили 26-ноябир, вашингтон.
RFA

Бүгүн, йәни 26-ноябир күни вашингтондики америка дөләтлик ахбарат кулубида дуняниң һәрқайси җайлиридин тәшкилләнгән уйғур вә оттура асия тәтқиқати саһәсидики бир түркүм тәтқиқатчилар вәкиллириниң бирләшмә ахбарат елан қилиш йиғини өткүзүлди.

Улар баянатида дунядики дөләтләрни, хәлқаралиқ тәшкилатларни вә илмий органларни түрлүк усуллар арқилиқ хитай һөкүмитигә бесим ишлитишкә чақириқ қилди. Шуниң билән бир вақитта йәнә уларни өзлириниң әмәлий һәрикити арқилиқ хитайниң уйғур диярида қурған вә милйонлиған инсанларни қамивалған йиғивелиш лагерлирини тақашқа мәҗбурлашқа дәвәт қилди.

Ахбарат елан қилиш йиғинда дуняниң һәрқайси җайлиридин кәлгән 9 артуқ алим-тәтқиқатчи бир йәргә җәм болуп, хитайниң бир милйондин артуқ уйғур вә башқа түркий тиллиқ милләтләрни йиғивелиш лагерлириға қалмиғанлиқини қаттиқ әйиблиди. Улар ахбарат йиғинида елан қилған бирләшмә имзалиқ баянатида дөләтләр, ширкәтләр вә университет қатарлиқ илим органлирини хитай уйғур қатарлиқ милләтләргә селиватқан мисли көрүлмигән дәриҗидики зулумларға җиддий инкас қайтурушқа чақирди.

Ахбарат елан қилиш йиғинда җорҗ вашингтон университети профессори шан вебертс, рус һолман технологийә университети профессори тимотй грос, әнглийә нәвкасил университети оқутқучиси җоан симит финлй, вашингтон штатлиқ университети тәтқиқатчиси дәрин байлер, агуста университети профессори сандерайн катрис, австралийә дөләтлик университети дотсентни майкел кларк, индиана университетида оқуватқан доктирант кандидати әлис андерсон, кагошима университети тәтқиқатчиси сәйҗи нишиһара, фирансийә дөләтлик шәрқшунаслиқ институти тәтқиқатчиси дилнур рәйһан қатарлиқ тәтқиқатчи алимлар вә хитай лагерлиридин терик қутулуп чиққан шаһит меһригүл турсун қатарлиқлар сөз қилди.

Йиғинда алди билән сөзгә чиққан шан робертс бирләшмә баянатни оқуп өтти вә хитай һөкүмити уйғур диярида йолға қойған аталмиш қаяқта тәрбийәләш лагерлири вә униң нөвәттики әһвали һәққидә чүшәнчә бәрди вә алимларниң тәклипини оқуп өтти.

Дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур вәзийитигә йеқиндин көңүл бөлгән 26 дөләттики 278 алим-тәтқиқатиниң имзаси билән елан қилинған мәзкур бу баянатта мундақ дейилди: «хитай, шинҗаң уйғур аптоном райони, мәркизий асия вә дунядики шуниңға мунасивәтлик районларни тәтқиқ қилидиған алимлар болуш сүпитимиз билән бу вәзийәттин қаттиқ әндишиләндуқ. Биз бу баянатни елан қилиш арқилиқ мәзкур мәсилидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқимизни ипадиләш билән биргә дуня җамаәтчиликини хитай шинҗаң уйғур аптоном районида йүргүзүватқан еғир дәриҗидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәмдә йәрлик мәдәнийәткә қариши ғәрәзлик елип бериливатқан һуҗумларға қарита һәрикәт қоллинишқа чақириш».

Бу қетими ахбарат елан қилиш йиғинидики өзгичилик болса, йиғинда сөз алған һәр бир тәтқиқатчиниң өзи билидиған, әмма нөвәттә лагерларға елип кетилгән бирдин уйғурниң һекайисини тәсирлик шәкилдә аңлитиши болди.

Буларниң арисида дәрин байлер нөвәттә намәлум бир тутуп туруш орнида изтирап чекиватқан уйғур фолклор тәтқиқатчиси доктор раһилә давут ханимниң һекайисини баян қилди. Тимотй грос болса, бу йил январдин башлап лагерларға бәңит қилинған мәшһур уйғур журналист қурбан мамонтни тилға алғандин кейин өзи турпанда турған мәзгилдә өйидә меһман болған, кейин лагерға елип кетилгән 62 яшлиқ уйғур ана сайит нязханниң һаяти вә униң тутулуш җәрянлирини аңлатти.

Йиғинда шан робертс, дәрин байлер, тимотй грос қатарлиқлар сөз қилип болғандин кейин, гуваһлиқ бәргүчи меһригүл турсун сәһнигә чиқти, һәмдә салам вә тәшәккүрлиридин кейин, тил мәсилиси түпәйли өзиниң баянатини уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси ирадә җелилға оқуп беришкә һавалә қилди.

Униң баянати оқулуватқанда йиғин сәһнисидә олтурған бир қисим тәтқиқатчилар болупму индиана университети доктуруранти әлис андерсон ханим көз яшлирини туталмай қалди. Йиғин қатнашқучилири арисидиму йиғлап есәдигән авазлар аңлинип туратти.

Әлис андерсон ханим йиғин сәһнисидә көз яшлирини туталмиғанлиқидики сәвәбләр һәққидә тохтилип мундақ деди:
Бүгүнки паалийәткә уйғур зиялийлар әнҗүмәниниң қурғучиси вә йетәкчилиридин бири болған мәмтимин әламу австралийәдин келип қәдәм тәшрип қилған иди. Униң билдүрүшичә, мәзкур паалийәтни уйғур зиялийлар әнҗүмәни вә җорҗ вашингтон университети профессори шан вебертс қатарлиқлар бирлишип уюштурған. У, бу йиғинниң тәшкиллиниши вә йиғинниң омумий әһвали һәққидә тохталди.

Ахирида зияритимизни қобул қилған профессор шан робертс бу йиғин арилиқ башқиларниң, болупму ахбарат саһәсиниң диққитини уйғур диярида көләмләшкән лагер мәсилигә техиму җәлп қилиш мәқситигә йәтмәкчи болғанлиқини билдүрди.

Бу қетимқи йиғинға ройтерс агентлиқи вә әлҗәзирә қатарлиқ нопузлуқ ахбарат агентлиқлирини өз ичигә алған бир нәччә ахбарат оргини мухбир әвәткән иди.

26-Ноябир америка дөләтлик ахбарат кулубида өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғини «хитайниң уйғурларни көләмлик тутқун қилиши» темисида уюштурулған икки күнлүк паалийәтниң биринчи бөлики болуп, паалийәтниң иккинчи бөлики 27-ноябир җорҗ вашингтон университетида толуқ бир күн давам қилиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт