Икки уйғурға өлүм җазаси берилгәнлики хәлқара мәтбуатларниң диққитини қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2013.08.13
sot-olum-jaza-uyghur-5-iyul.jpg CCTV Хәвиридә берилгән, 5-июл вәқәсигә четишлиқ уйғурларни өлүм җазасиға һөкүм қилған көрүнүш. 2009-Йили 15-өктәбир.
AFP

Хитай сот даирилириниң сериқбуя вәқәси үстидин һөкүм чиқирип, икки нәпәр уйғурға өлүм җазаси бәргәнлик хәвири хәлқарадики мәтбуатлардиму кәң орун алди.

Хитайдики мәтбуатларда гәрчә бу кишиләр террорчи дәп тилға елинған болсиму, әмма ғәрб мәтбуатлири өз хәвәрлиридә сериқбуя вәқәсиниң характерини охшимайдиған тәрәпләрниң пикирлири вә шундақла вәқә чиққан йәрдики йәрлик кишиләрдин алған учурларға асасән баян қилған. Шундақла хитай һөкүмити илгири сүрүватқан террорчи сөзини ишләтмигән. Төвәндә мухбиримиз ирадә силәргә хәлқара мәтбуатларниң бу һәқтики инкаслиридин қисқичә мәлумат берип өтиду.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, 12 - авғуст күни қәшқәр вилайәтлик оттура сот мәһкимиси 23 - апрел маралбешида йүз бәргән “сериқбуя вәқәси” үстидә сот ечип, қолға елинған уйғурлардин 5 кишиниң 2 сигә өлүм җазаси, бир кишигә муддәтсиз қамақ җазаси вә йәнә иккисигә айрим - айрим һалда 9 вә 9 йерим йиллиқ қамақ җазалири һөкүм қилған иди. Сот даирилири өлүмгә һөкүм қилинған муса һәсән вә рахман ғопурни террорлуқ тәшкилатиға рәһбәрлик қилиш, қанунсиз партлатқуч бомба ясаш, қәстән адәм өлтүрүш билән әйиблигән болса, қалғанларни террор тәшкилатиға қатнишиш билән әйиблигән.

Мәзкур хәвәр хитайниң шинхуа агентлиқи тәрипидин елан қилғандин кейин, чәтәлләрдики мәтбуатларниңму диққитини қозғиди вә бу һәқтә хәвәр елан қилди. Әмма бу мәтбуатларниң хәвәрлиридә диққәт тартидиғини, улар гәрчә хәвәрдә, шинхуа агентлиқини хәвәр мәнбәси қилип алған болсиму, әмма улардин пәрқлиқ һалда җазаға һөкүм қилинғанларни террорчи дәп атимиған. Хитайчә хәвәрләрдики сөзләрни нәқил қилип алғанда болса террорчи вә террор тәшкилати қатарлиқ сөзләрни қош тирнақ ичигә елип туруп бәргән.

Мәсилән, мәзкур хәвәр нюйорк вақти гезити, б б с хәвәр агентлиқи, бирләшмә агентлиқи, франсийә хәвәр агентлиқи қатарлиқ агентлиқларда “уйғур елидики һуҗумда 5 уйғурға җаза һөкүм қилинди”, “уйғур елидики вәқәдә икки кишигә өлүм җазаси берилди” қатарлиқ темиларда хәвәр қилинди. Бу хәвәрләрдә хитай мәтбуатлиридин пәрқлиқ һалда дуня уйғур қурултийи вә шундақла кишилик һоқуқ органлириниң вәқәниң характери һәққидики баянлириға йәр берилгән. 4 - Айниң 23 - күни қәшқәрниң маралбеши наһийиси сериқбуя базирида йүз бәргән тоқунушта җәмий 21 адәм өлгән иди. Хитай соти вәқәдә қолға елинған кишиләрни террор тәшкилати қурған вә униңға қатнашқан дейиш билән биргә, бу қетимлиқ вәқәниң “алдин пиланланған зовраванлиқ террорлуқ һәрикити” икәнликини илгири сүргән. Әмма нюйорк вақти гезити бу һәқтики хәвиридә бу һәқтә мундақ дәп язған :

- Хитайниң тәңритағ хәвәр агентлиқи вәқәни террор вәқәси дәп атиған... Әмма районда коммунист партийиниң контроллуқиға вә тохтимай көпийиватқан хитай аққунларға нисбәтән наразилиқ интайин юқири. Хәлқара кишилик һоқуқ органлири вә уйғур тәшкилатлири болса хитай һөкүмитини уйғурларға тинчлиқ билән өзиниң тәләплирини ипадә қилиш әркинлики бәрмәслик шундақла районда йүз бәргән наразилиқ һәрикәтлиригә террор қалпиқи кийгүзүш билән әйиблимәктә.

Нюйорк вақти гезити йәнә, хитай хәвәр агентлиқлириниң өз хәвәрлиридә бу кишиләрни “җинайитини етирап қилди” дәп язғанлиқини, әмма уларниң юқири дәриҗилик сотларға әрз қилидиған - қилмайдиғанлиқи һәққидә һечнимә дийилмигәнликини баян қилғандин кейин “коммунист партийисниң башқуруши астидики хитай сотлири адәттә әрз қилғучиларға пайдилиқ яки әсли һөкүмини ағдуридиған қарар чиқармайду” дәп әскәрткән. Улар йәнә өлүм җазалири вә бу хилдики вәқәләрни террорлуқ дәп әйибләшни хитай һөкүмити уйғур елида қоллиништин ваз кәчмәй келиватқан башқуруш усули, дегән вә кишилик һоқуқ органлириниң хитайниң бу хилдики түзүми вә диний бесим сиясити райондики җиддийчиликни пәсәйтишниң орниға, уни өткүрләштүрүватиду, дәп қарайдиғанлиқини билдүргән.

Б б с агентлиқи болса бу һәқтики хәвиридә, хитай һөкүмити сериқбуя вәқәсини террор вәқәси вә бу кишиләрни террорчи дәп атисиму, әмма уни испатлашниң интайин қейин икәнликини тилға алған. Униңда мундақ дейилгән :

- Уйғур елидин берилгән хәвәрләрни дәлилләш интайин қейин. Чүнки хитай даирилири чәтәллик мухбирларниң районға беришиға рухсәт қилсиму, әмма у йәргә барған мухбирлар етник вәқәләр вә хитай һөкүмәт органлириға қарши елип берилған һәрикәтләр үстидә учур игиләватқанда болса, давамлиқ һалда тәһдиткә вә аваричилиққа учрайду. Бизниң б б с ниң мухбирлири әйни чағда вәқә йүз бәргән мәйданни зиярәт қилип, вәқәниң инчикә тәпсилатлири һәққидә учур йиғиватқанда һөкүмәт хадимлири тәрипидин әп кетилгән вә кейин дәрһал райондин айрилишқа мәҗбурланған иди.

Б б с агентлиқи хәвиридә йәнә, хитай сот даирилириниң өлүмгә һөкүм қилинған муса һәсән вә рахман ғопурни террорчи тәшкилат қурғучилар дегән болсиму, әйни чағда б б с мухбири йәрлик кишиләр билән сөзләшкәндә йәрликләрниң мухбирға хитай һөкүмәт хадимлириниң узундин буян бу аилини сақилини чүшүрүветиш, аялиниң бешидики яғлиқни еливетишқа мәҗбурлап кәйнигә киривалғанлиқи,

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.