Хитайниң мәркәзлик сот ечип уйғурларни коллектип җазалиши күчлүк тәнқид пәйда қилди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2014.06.10
ghulja-55-adem-sot.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң коллектип сотлиниватқан 55 уйғурни сот мәйданиға әп кәлгән көрүнүш. 2014-Йили 27-май, ғулҗа.
AFP

22‏-Май үрүмчи “әтигәнлик базар һуҗуми” дин кейин, хитай даирилири уйғур елида “террорлуқ” қа қарши омумйүзлүк бастуруш һәрикити башлиған бир қанчә һәптидин буян арқа-арқидин 3 қетим мәркәзлик, коллектип сот ечип уйғурларни “террорлуқ” қа бағлап, өлүм җазаси вә узун йиллиқ қамақ җазалириға һөкүм қилип коллектип җазалиди. Хитайниң өзиниң қануний вә хәлқаралиқ әһдинамилиригә хилап һалда, уйғурлар үстидин елип бериватқан бу хил еғир җазалаш бастуруш тазилаш һәрикити хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк тәнқидигә учриған болса, чәтәлләрдики хитай өктичиләрдә әндишә қозғиди, чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң дуня миқясида хитайға қарши намайиш вә башқа тәшкиллик наразилиқ паалийәтлириниң йәниму җанлинишиға түрткә болмақта.

Хитай даирилири уйғур елида 23-май зораванлиқ, террорлуқ һәрикитигә қанун бойичә қақшатқуч зәрбә бериш мәхсус һәрикитини башлап, “пәвқуладдә қаттиқ тәдбир, пәвқуладдә васитә” ләрни оттуриға қоюлди. Узун өтмәй, хитай җамаәт хәвпсизлик тармақлири зораванлиқ, террорлуқ шайкисини битчит қилип, бир түркүм җинайәт гумандарлирини қолға чүшүргәнликини елан қилди, тәптиш органлири тез тутуп, тез әйибләп һәр дәриҗилик сот мәһкимилири арқа-арқидин үч қетим мәркәзлик ашкара һөкүм елан қилиш йиғини ечип, сазайи қилип коллектип сорақ қилип, еғир җаза һөкүм қилди. 5-Июн 23 делоға четишлиқ 81 җавабкар сотланди, 12 киши өлүм җазасиға һөкүм қилинди. Хитай учур васитилиридә ашкарилинишичә, тәптиш мәһкимиси 31‏-май юқириқи кишиләрни рәсмий қолға елишни тәстиқлиған делони наһайити тез бир тәрәп қилип, 48 саәт ичидә тутқунларни қолға елиш буйруқи чиқирип болған.

Хитай һөкүмити бу қетимқи ашкара һөкүм елан қилиш “шинҗаңниң зораванлиқ, террорлуққа қаттиқ зәрбә бериш мәхсус һәрикитиниң бир қисми, мушундақ қилғандила җинайәтчиләр вә җәмийәттики хәтәрлик унсурларни үнүмлүк җазалиғили вә чөчүткили болиду” дәп тәшвиқ қилмақта.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитайниң уйғур елида ачқан бу хил очуқ сотини “қәбиһ” дәп атиди вә адил болмиған бундақ сотлаш усулиниң пәқәт вәзийәтни техиму өткүрләштүрүш үчүнла хизмәт қилидиғанлиқини әскәртти.

Вакаләтсиз милләтләр тәшкилати “биз шәрқий түркистандики уйғурларниң хитай хәлқ җумһурийити тәрипидин коллектип сотлиниватқанлиқини қаттиқ әйибләймиз. Бу, қанун тәртип бойичә адил сотлиниш һоқуқиға қилинған зор бузғунчилиқ. У йәнә, тамамән хәлқара қанунларға қилинған бузғунчилиқ болупла қалмай, барлиқ хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлирини аяғ-асти қилғанлиқ” дәп қаттиқ тәнқид қилди.

Икки күндин буян хитайниң асаслиқ учур васитилиридә елан қилиниватқан мақалә вә обзорлири хитай даирилириниң хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң агаһландуруши вә тәнқидигә писәнт қилмиғанлиқини көрситип турмақта. Мақалиләрдә хитай даирилири буниңдин кейин сот мәһкимилири зораванлиқ, террорлуқ һәрикәтлиригә қаттиқ зәрбә бериш мәхсус һәрикитини кәң қанат яйдуруш давамида “тез сотлаш, тез һөкүм чиқириш, қанун бойичә қаттиқ җазалаш” принсипини изчил давамлаштуридиғанлиқини елан қилди.

Хитай һөкүмитиниң бир айға йәтмигән қисқа вақит ичидә коллектип сот ечиш арқилиқ уйғурлар үстидин ашкара һөкүм елан қилиши хәлқаралиқ җәмийәттә уйғурлар арисида вә чәтәлләрдики хитай паалийәтчиләрдиму күчлүк тәнқидий инкас пәйда қилди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси алим сейитоф әпәнди, хитайниң зәрбә бериш мәхсус һәрикити давамида “тез сотлаш, тез һөкүм чиқириш, қанун бойичә қаттиқ җазалаш” ни өз ичигә алған, уйғурларни бастуруш һәрикәтлириниң, хитай өзиниң җинайи ишлар қанунида бәлгиләнгән “җинайәт билән җазани қанунда бәлгиләш” вә “җинайәт вә җаза өз-ара мас келиш” принсиплириға түптин хилап, әдлийә вә қанун функсийәсидин һалқиған бир сиясий һөкүм болупла қалмай, хитайниң уйғурларға дөләт террорлуқи йүргүзүватқанлиқиниң әң җанлиқ қануний испати” дәп көрсәтти.

Хитайниң сиясий вә виҗдан мәһбуслирини өлүм җазаси, әмгәк билән өзгәртиш җазалириға мәһкум қилишиниң қанунсизлиқ, инсанийәткә қилинған җинайәт икәнликини дуняға тонуштуруш вә бу түзүмниң бикар қилиниши үчүн мәхсус паалийәт елип бериватқан америкидики лавгәй фонди җәмийитиниң рәиси, даңлиқ хитай өктичиси хәйрий ву әпәнди хитай һакимийитиниң 60 йилдин буян өзигә қарши инсанларни шундақ қанунсиз сотлап өлтүрүп, җазалап кәлгәнликини әскәртип, әмма уйғурларни чөчүтүш үчүн қолланған бу усулиниң әксичә рол ойнайдиғанлиқини оттуриға қоюп мундақ деди:
“хитай коммунист һакимийити бу хил қаттиқ җазалаш арқилиқ, тоғра, уйғурларни олтуруп қорқутмақчи, әмма у йәрдики хитайлар алдирап хош болуп кәтмәслики керәк, у җайда әслидинла миллий зиддийәт күчлүк иди, бу хил бастурушлар ғәзәпкә толған уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлирини бир мәзгил бесип туралисиму, әмәлийәттә мәлум мәзгилдин кейин һазирғичә йүз бәргән қаршилиқ һәрикәтлиридинму зор ғәзәп садасиниң партлишиға сәвәб болиду. Уйғурларни террорчи, инсанларға қарши җинайәт ишлиди дәп ашкара өлүм җазасиға һөкүм қилди. Бу пәқәтла сиясий һөкүм. Бу ақ-қарини астин-үстүн қилғанлиқ, уйғурларда террорчи йоқ, хитай коммунист һакимийитиниң қарши пикирдики уйғурларни зораванлиқ ишлитип тутуп, солап,сазайи қилип туруп ашкара өлтүрүши қанунсизлиқ, мана бу террорлуқ һәрикәт, бу инсанға қарши еғир җинайәт.”

Хәйрий ву әпәнди йәнә “мән уйғур достларға шуни тәвсийә қилимән, уйғурлар хитай коммунистлиридин үмидини пүтүнләй үзүши керәк, хитай һакимийитиниң мәқситини ениқ тонуп айдиңлаштуруши керәк, у һечқачан уйғурларға меһрибан болмайду, чүнки униң мәқсити уйғурларниң туприқини игиләш, уйғурларни йоқитиш бу муқәррәр, йеқиндин буян уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлиридин йәнә шуни көрүватимәнки, уйғурлар бу нуқтини барғанчә тонуп йетиватиду, хитай һөкүмити уйғурларни қирип түгитиветәлмәйду, уйғурлар өзиниң етиқадини, өзини җан тикип қоғдайду вә буниң үчүн давамлиқ қаршилиқ көрситиду буму муқәррәр.”

Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири, уйғур паалийәтчиләр йеқиндин буян түрлүк паалийәт вә ахбарат һәмдә тәшкилатларға доклат һәм баянат бериш арқилиқ хитайниң еғирлитип, тез, қаттиқ җазалаш бу қетимқи мәркәзлик ашкара һөкүм елан қилиштәк һәддидин ашқан усуллар арқилиқ уйғурларни бастурушиға қарши наразилиқ билдүрмәктә. Мюнхендин телефон зияритимизни қобул қилған дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитети рәиси долқун әйса әпәнди, һәр қайси әлләрдики уйғур тәшкилатлириниң уйғур миллий рәһбири рабийә ханимниң чақириқи билән җиддий һәрикәткә келип, хитайниң уйғурларға қаратқан қәбиһ васитилирини тохтитиши үчүн хәлқаралиқ бесим һасил қилишқа тиришчанлиқ көрситиватқанлиқини вә шуниң билән биллә хитайниң уйғур хәлқигә қарита йүргүзүватқан дөләт террор сияситигә қарши пүтүн дуня миқясида бир туташ кәң көләмлик наразилиқ намайиш паалийәтлириниң 6-айниң 10-күнидин башлап рәсмий башланғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.