Розан райиф: "шинҗаңдики сақчи дөлити хитай әмәлгә ашурмақчи болған муқимлиқни елип кәлмәйду"

Мухбиримиз әркин
2018-01-17
Share
tomur-tosuq-tekshurush-ayal.jpg Сода базириниң алға қоюлған томур тосуқтин өтүп кетиватқан уйғур аяллири. 2017-Йили 17-июл, ақсу.
AP

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң шәрқий асия ишлири мәсули розан райиф чаршәнбә күни "җәнубий хитай әтигәнлик почта гезити" дә мақалә елан қилип, хитайниң уйғур җәмийитидики атақлиқ уйғур зиялийси илһам тохти вәкиллик қилған мөтидил пикир-еқимларни бастурғанлиқини тәнқид қилған.

Розан райифсниң қәйт қилишичә, уйғур ели хитайниң қаттиқ қол аманлиқ сиясәтлирини синайдиған синақ мәйданиға айлинип қалған. У "мөтидил пикирләр бастурулған шинҗаңдики сақчи дөлити хитай әмәлгә ашурмақчи болған муқимлиқ әмәс" сәрләвһилик мақалисидә, "мәлум милләтни нишанлиқ әйибләш вә мөтидил пикир еқимларни бастуруш дөләтни һечқачан тинчлиққа елип бармайду" дәп көрситиду.

Бу һәптә илһам тохтиниң 2014‏-йили 15‏-январ қолға елинип, шу йили 9‏-айда муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқиға нәқ 4 йил болди. "бөлгүнчилик" билән әйибләнгән хитайдики мәркизи милләтләр университетиниң мәзкур сабиқ дотсенти, тор бети қуруп, хитайлар билән уйғурлар оттурисидики өз ара диалог вә чүшәнчини илгири сүргән. У, хәлқара җамаәт тәрипидин уйғур җәмийитидики мөтидил пикир-еқимларниң "вәкил характерлик адими" дәп қарилип, бу хил мөтидил пикир-еқимларни бастуруш уйғурларни радикаллиққа иттиридиғанлиқини агаһландуруп кәлгән иди.

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори доктор софийә речардсон чаршәнбә күни зияритимизни қобул қилип, илһам тохтидәк мөтидил пикирдики кишиләр түрмигә ташланса, униң һазирқидәк начар вәзийәтни кәлтүрүп чиқириши муқәррәр икәнликини билдүрди.

Софийә речардсон мундақ дәйду: "әгәр профессор тохти әркин болған болса, йеқинқи 4 йилниң қандақ болидиғанлиқиға бирнемә демәк мүшкүл. Бирақ мениңчә биз шу нәрсини раһәтлик билән ейталаймиз, әгәр у мушу 4 йилда әркин болған болса, у хитайниң ичи вә сиртида хитай һөкүмитиниң сиясити вә уйғурларниң чәткә қеқилиши, бастурулуши вә гиражданлиқ һәқлиридин қандақ мәһрум қеливатқанлиқи мәсилисидә нопузлуқ авазға айлинатти. Шундақла у юқириқи мәсилиләрни хитай вә хәлқара кишилик һоқуқ қанунлириға асасән қандақ тинч һәл қилиш тоғрисида әқилгә мувапиқ пикирләрни оттуриға қойған болатти. Мениңчә униң түрмидики вақтида вәзийәтниң бундақ начарлишип кетиши тасадипийлиқ әмәс. Мана бу мөтидил пикирләргә қулақ салмай уни бастурса немә болидиғанлиқиниң мисали."

Доктор речардсонниң көрситишичә, һөкүмәт мөтидил пикир-еқимлирини бастуруп, кишиләрниң өз дәрд-әһвалини ейтиш қаналлирини тақивәтсә, бу бәзи кишиләрниң наразилиқини радикал усуллар билән ипадилишигә йол ечип беридикән.

Речардсон: "кишиләр өзлири яшаватқан шәрт-шараитқа охшимиған усулларда инкас билдүриду. Бирақ шу нәрсә әқилгә мувапиқ бир мәнтәқә, әгәр кишиләрниң өз пикирини тинч ипадилишигә йол қоюлмиса яки уларда һөкүмәт билән сөзлишип, өзлириниң түп һәқ-һоқуқи вә күндилик турмушиға тәсир қиливатқан һөкүмәт сияситини өзгәртишигә үмид йоқ, дәп қариғанда бәзи кишиләр буниңға радикал васитиләр билән инкас қайтуриду" деди.

Хитай һөкүмити 2016‏-йилниң ахирлиридин башлап өзиниң уйғурларға қаратқан сияситини техиму радикаллаштуруп, уйғурларни қаттиқ тәқиб астиға алған иди. Розан райифниң көрситишичә, обзорчилар бурунла хитайниң уйғурларға қаратқан һазирқи сияситини пәрәз қилишқан. У мақалисидә обзорчиларниң пәризи тоғра болуп чиққанлиқини әскәртип, "уйғур райониниң һазир һәқиқий бир сақчи дөлитигә айланғанлиқи" ни тәкитләйду. Униң қәйт қилишичә, хитай һөкүмитиниң бихәтәрлик вә җәмийәт тәртипини қоғдаш нишани җинайәт садир қилғучи конкрет шәхскә қаритилиши керәк болсиму, бирақ униң нишани бир пүтүн милләткә яки диний гуруһларға қаритилған.

Розан райиф мақалисидә, илһам тохтиниң бундақ қилишқа қарши турғанлиқини көрситип, "илһам тохти вәтининиң қалаймиқанчилиқ вә бөлүнүшкә петип қелишидин әнсирәп, өзини милләтләрниң инақлиқ ичидә тәң мәвҗут болуп турушиға атиған." дегән. У йәнә, илһамниң "мән шуниңға ишинимәнки, бизниң әң муһим вәзипимиз вә йүкимиз авазимизни әқиллиқ вә иҗабий орунға ишлитип, идеологийәдики радикал пикирләргә қарши риқабәт қилиш" дегән сөзини нәқил кәлтүрүп, һалбуки униң "бөлгүнчилик" билән әйибләнгәнликини тәкитлигән.

Бәзи хитай зиялийлириниң қаришичә, хитай даирилириниң илһам тохтиға зәрбә бериштики сәвәби униң "әқилгә мувапиқ", "мөтидил" тәшәббусиниң кәң хитай хәлқи арисида қоллашқа еришип кетишиниң алдини елиш икән.

Америкидики "бейҗиң баһари журнили" ниң баш мәслиһәтчиси, хитай вәзийәт анализчиси ху пиң әпәнди мундақ дәйду: "даириләрниң илһам тохтидәк мөтидил пикирдики бир кишигә зәрбә бериштики сәвәби, илһамниң тәшәббусиниң хитай зиялийлирини өз ичигә алған хәлқарада техиму кәң қоллашқа еришип кетишидин қорққанлиқидур. Әгәр нисбәтән радикалрақ пикирләрни оттуриға қойған болса ташқи дуняниң уни қоллиши, униңға һесдашлиқ қилиши азрақ, даириләрниң уни йиғиштуруши асанрақ болатти. Бирақ илһам тохтиниң пикири мөтидил вә әқилгә мувапиқ болғачқа һәр қайси саһәләрниң қоллиши зор болди. Гәрчә илһамниң тәшәббуси мөтидил болған болсиму, бирақ хитай һөкүмити юқириқи сәвәб түпәйли уни зор тәһдит, дәп қарап, қаттиқ җазалиди."

Ху пиңниң көрситишичә, хитай даирилириниң мөтидил пикирдики уйғурларни бастуруши уйғур мәсилисини техиму мурәккәпләштүрүп, һәл қилиш интайин мүшкүл бир мәсилигә айландуруп қойған.

Ху пиң мундақ дәйду: "буниң кәлтүрүп чиқарған ақивити шинҗаң мәсилисини җүмлидин уйғур мәсилисини техиму мурәккәпләштүрүп, һәл қилиш техиму мүшкүл мәсилигә айландуруп қойди. Биз йеқинқи бир қанчә йилдин бери, болупму чен чүәнго шинҗаңға кәлгәндин бери униң қолланған интайин рәзил тәдбирлири компартийәниң интайин радикал, интайин хата бир йолни талливалғанлиқини көрдуқ. Бу нуқтиға һәр саһәдикиләр болупму хәлқара җәмийәт алаһидә диққәт қилиши керәк."

Розан райифниң көрситишичә, хитай даирилириниң сақчи дөлити қуруп, хәлқни тәқиб астиға елиши вә кишилик һоқуққа хилаплиқ қилиши, хитайниң муқимлиқ пиланини әмәлгә ашурушиға хизмәт қилмайдикән.

У, кишиләрниң шәхси мәхпийәтлики қоғдалған, пуқралар қолға елиниш яки җазалиништин һечқандақ әндишә қилмайдиған, өзиниң диний-етиқади вә мәдәнийитини әркин ипадилийәләйдиған бир муһит яритишниң интайин муһим икәнликини тәкитлигән. Розан райифниң көрситишичә, "хитай һөкүмити илһам тохтини җазалаш арқилиқ өзи қоғлишип кәлгән муқимлиққа пайдилиқ һәрқандақ пикирни боғуп ташлиған."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт