Германийәдә оқуған доктор нәбиҗан һәбибулла тутқун қилинған

Ихтиярий мухбиримиз илһам
2019.01.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
doktor-nebijan-hebibulla.jpg Шинҗаң университетиниң филологийә институти оқутқучиси доктор нәбиҗан һәбибулла әпәнди.
RFA/Ilham

Хитай һөкүмити 2017-йилиниң кейинки йеримидин башлап уйғур диярида һәр саһәдики уйғур зиялийлири, диний алимлири вә сиясий сәрхиллирини тутқун қилиш һәрикитини җиддийләштүргән болуп, һазирғичә җаза лагерлириға елип кетилгән сәрхилларниң ениқ санини елишму тәс болмақта.

Игилишимизчә, бу хил тәқибниң әң қаттиқ зәрбисигә учриған орунлардин бири шинҗаң университетиниң филологийә институтидур. Бу институтта уйғур тили, әдәбияти вә мәдәнийити бойичә нурғун тәтқиқатларни елип барған вә уйғурлар арисиға тонулған билим адәмлири топланған болуп, улардин профессор абдукерим раһман, профессор азад султан, профессор арслан абдулла, профессор раһилә давут, профессор ғәйрәтҗан осман вә доктор абдуреһим раһман қатарлиқлар бар иди. Мәзкур институттики юқирида нами тилға елинған көп қисим билим игилириниң алдинқи йилидин буян тутқун қилинип, йиғивелиш лагериға қамалғанлиқи мәлум болмақта.

Бейҗиңдики мәркизий милләтләр университетиниң уйғур тили вә әдәбияти факултетида докторлуқ оқушини тамамлап, 2015-йилидин бери шинҗаң университетиниң филологийә институтида ишләп келиватқан доктор нәбиҗан һәбибулла хитайниң уйғур сәрхиллиригә қаратқан тазилаш характерлик сиясий тәқиблириниң қурбанлиридин биридур.

Доктор нәбиҗанниң тутқун қилинғанлиқи өткән йилиниң ахиридин башлап җамаәтчиликкә мәлум болған болсиму, әмма униң қачан, қайси йәрдә вә немә сәвәбтин тутқун қилинғанлиқи һәққидә ениқ мәлуматлар болмай кәлгән иди.

Доктор нәбиҗанниң һазир мәлум бир дөләттә яшаватқан аилә тавабиатлиридин бири йеқинда зияритимизни қобул қилип, униң тутқун қилинғанлиқи һәққидә гуваһлиқ бәрди.

У доктор нәбиҗан билән мунасивәтлик соалимизға җавабән төвәндики учурни мәлум әвәткән иди: “мән германийәдә оқуған нәбиҗан һәбибулланиң аилә тавабиатлиридин болимән. Һазир чәтәлдә яшаватимән.”

Биз бу учурға асасән униң билән телефон сөһбити елип берип, доктор нәбиҗанниң тутқун қилинғанлиқи һәққидики муну мәлуматларға ериштуқ: “2018-йили 2-айниң 15-күни мән нәбиҗан билән сөзләшкән идим. Униң дейишичә, үрүмчидики сақчилар униңға телефон қилип, өзлириниң униңдин сорайдиған соаллири барлиқини, шуниң үчүн униң дәрһал үрүмчигә қайтип келишини тәләп қилғанлиқини ейтипту. Буниң билән җиддийлишип кәткән нәбиҗан шу күниниң әтиси, йәни 2018-йили 2-айниң 16-күни үрүмчигә қайтидиған айропилан белитини елип, қайтиш тәйярлиқиға чүшүпту. Шуниңдин кейин униң билән болған алақимиз пүтүнләй үзүлди. Униң телефони вә башқа алақилишиш васитилириниң һәммиси тақилип, мениң урған телефонлирим вә йоллиған учурлирим җавабсиз қалди …”

Кейинки телефон сөһбитимиз җәрянида нам-шәрипини ашкарилашни халимайдиған бу қиздин доктор нәбиҗанниң тутқун қилиниш сәвәблирини сориғинимизда у мундақ җаваб бәрди: “сақчилар униң билән алақилишипту. У чағда нәбиҗан хотәндә иди. Уни тутқун қилишниң сәвәбини һазирғичә дәп бәрмәпту. Башқиларни сорақ қилип өйидикиләргә азрақ хәвәр беридиғанму охшайду. Бирақ униңдин һазирғичә һечқандақ гәп йоқ. Нәбиҗан әйни вақитта шинҗаң университетида профессор арслан абдулланиң қолида магистирлиқ унвани үчүн оқуған иди. Арслан муәллимни тутқанда мән үрүмчидә идим. Бу бәлким 12-ай болса керәк. Мениң оюмчә, нәбиҗан арслан муәллимниң оқуғучиси болғачқа, уни арслан абдуллаға четип тутқун қилған болса керәк. Шинҗаң университетидики бир нәччә уйғур профессорларни тутқун қилған вақитта үрүмчидә бар идим. Уларни сорақ қилип ахирида оқуғучилириға четип һәммисини тутқан болса керәк дәп ойлидим…”

У доктор нәбиҗанниң тутқун қилинғанлиқидин қандақ хәвәр тапқанлиқи һәққидики соалимизға җавабән өзиниң нәбиҗан билән 2018-йили 2-айниң 15-күни ахирқи қетим торда хәвәрләшкәнликини, шуниңдин кейин нәбиҗандин қайта хәвәр болмиғанлиқи ейтти.

Доктор нәбиҗан һәбибулла 1983-йили 5-айниң 4-күни хотән вилайитиниң лоп наһийәсидә туғулған. Башланғуч вә оттура мәктәпни өз юртида тамамлиған нәбиҗан 2002-йили хотән педагогика алий техникоминиң хитай тили кәспини пүттүргән. 2002-2004-Йиллири лопта оқутқучилиқ қилған. У 2006-йили шинҗаң педагогика университетида хитай тили кәспи бойичә бакалаврлиқ унванини, 2010-йили шинҗаң университетиниң тилшунаслиқ кәспидә магистирлиқ унванини алған. У профессор арслан абдулланиң йетәкчиликидә “уйғур тилиниң хотән диялектида қәдимки түрк тилиниң елементлири” намлиқ магистирлиқ мақалисини мувәппәқийәтлик яқлиған. 2011-Йили мәркизи милләтләр университетиниң уйғур тили вә әдәбияти факултетида докторлуқ оқушиға киргән. 2012-Йилидин 2014-йилиғичә германийә гөттинген университети түркологийә вә оттура асия факултетида “хитайчидин тәрҗимә қилинған қәдимки уйғурчә буддизм әсәрлиридики пеилларниң лексикилиқ вә семантикилиқ алаһидики” дегән темидики докторлуқ диссертатсийәни йезишқа башлап, 2015-йили 6-айда бейҗиңда тамамлиған.

Нәбиҗан оқуш пүттүргәндин кейин шинҗаң университетиниң тил институтида хизмәт қилишқа башлиған. У илгири-кейин болуп, икки дөләт дәриҗилик, бир аптоном район дәриҗилик вә бир университет дәриҗилик тәтқиқат темисиға йетәкчилик қилған. У йәнә илмий журналларда бир қатар юқири сәвийәлик мақалиләрни елан қилип, өз кәспи бойичә тонулушқа башлиған яшларниң бири икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.