Мисли көрүлмигән тәқиб қилиш техникилири уйғур елида омумлаштурулмақта

Мухбиримиз ирадә
2017-09-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай сақчилириниң һейтгаһ мәсчитиниң әтрапидики кечилик базарни чарлап йүргән көрүнүши. 2017-Йили 25-июн, қәшқәр.
Хитай сақчилириниң һейтгаһ мәсчитиниң әтрапидики кечилик базарни чарлап йүргән көрүнүши. 2017-Йили 25-июн, қәшқәр.
AFP

Хитай һөкүмитиниң уйғур елида муқимлиқни сақлашқа четилидиған юқири техника түрлиригиму зор мәбләғ селиватқанлиқи мәлум. Бу түрләр ичидики бири «бихәтәрлик камералирини торлаштуруш, өз-ара йәткүзүш суписи қурулуши» дәп атилидиған болуп, бу көзәткүчиләрниң алаһидә диққитини қозғимақта. Бу саһәдики мутәхәссисләрниң ейтишичә, «аһалә вә мәнбәләрни контрол қилиш тәдбири» дәп атилидиған бундақ системилар диктатор һакимийәтләр тәрипидин хәлқни бастуруш вә зулум қилиш үчүн қоллинилидикән.

Хитай һөкүмити уйғур елида йеқинқи йиллардин буян уйғурларға қаритилған тәқиб вә тәкшүрүшни ашуруп, мутләқ қамални ишқа ашуридиған түрләрни зор дәриҗидә тәрәққий қилдуруватқанлиқи мәлум. Йеқинда, уйғур елиниң малийә назарити назири вән хәйчүнниң уйғур елиниң алдинқи йерим йиллиқ хамчоти һәққидә елан қилған доклатида, уйғур ели даирилириниң нөвәттә «бихәтәрлик камералирини торлаштуруш, өз-ара йәткүзүш суписи қурулуши» дәп атиливатқан бир техника қурулушиға зор мәбләғ селиниватқанлиқи мәлум болған иди. Мәлум болушичә, бу система мәлум бир орундики бихәтәрлик камерасидики көрүнүшләрни ички вә ташқи тор системисидики барлиқ мунасивәтлик тәрәпләр билән шу вақитниң өзидә ортақлишишни ишқа ашуридиған система болуп, тәқиб вә назарәткә аит әң юқири техникиларниң бири һесаблинидикән.

Америка җорҗтовн университети һәрбий ишлар вә хәвпсизлик тәтқиқатлири бөлүми мудири давид максвел әпәндиниң бизгә ейтишичә, бу, инсанларни контрол қилиш үчүн ишлитилидиған әң типик юқири техника болуп һесаблинидикән.

У бу һәқтә мундақ деди: «әгәр, улар бу хил видейо көрүнүшлирини ортақлишиш системисини орунлаштуруватқан болса, демәк һөкүмәт һәрбир кишини тәқиб қилишни, уларниң йүзини тонушни, уларниң нәдә икәнликини, немә қиливатқанлиқини билмәкчи болуватиду, дегәнлик. Бу система ‹аһалә вә мәнбәләрни контрол қилиш' тәдбирлири ичидики әң вәкил характерлик юқири техника болуп, адәттә диктатор һакимийәтләр тәрипидин хәлқни бастуруш вә уларға зулум қилиш үчүн қоллинилиду. Хитай барлиқ өктичи һәрикәтләрни, болупму уйғур елидики уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлириниң алдини елиш үчүн бу системини омумлаштурмақчи болуватқан болуши мумкин.»

Мәлум болушичә, бу «бихәтәрлик камералирини торлаштуруш, өз-ара йәткүзүш суписи қурулуши» нормал хизмәт қилиш үчүн интайин юқири сүзүклүк дәриҗисигә игә болған камералар, һәмбәһирләш супилири вә юқири бир тәрәп қилиш иқтидариға болған қаттиқ детал супилири дегәндәк шәртләрни һазирлиши керәк болуп, юқири техника һесаблинидиған бундақ бир системини ишқа кириштүрүшму нурғун мәбләғ тәләп қилидикән. Вән хәйчүнниң доклатидин қариғанда, уйғур район даирилириниң дәсләпки 6 ай ичидә мушу хилдики пән-техника вә муқимлиқ түрлиригә салған мәблиғиниң өзила 9 милярд сомдин ешип кәткән.

Уйғур ели вәзийитини йеқиндин көзитип, тәтқиқ қилип келиватқан германийәдики «явропа мәдәнийити вә илаһийәт мәктипи» ниң оқутқучиси доктор адриян зенз хитай һөкүмитиниң уйғур елида юқири техникиға мәбләғ селиш арқилиқ мутләқ контролни ишқа ашуруватқанлиқини билдүрди.

Му мундақ деди: «хитай һөкүмити уйғур елида юқири техникиларни қоллинишни тез сүрәттә омумлаштурмақта. Йәни, улар тәкшүрүш бекәтлири, йүз тонуш системилири, аптомобилларни тәқиб қилиш системиси вә ‹зор санлиқ мәлумат' техникиси қатарлиқ техникиларни қоллинишни һазир кәң омумлаштуруватиду. Пүтүн бу урунушлар һәммиси мутләқ контролни ишқа ашуруш үчүндур. Бу йәрдә хусусийлиқ дегәндин сөз ечиш әмәс, һәр бир һәрикитиңиз опочуқ оттурида. Һөкүмәт уни әң инчикә деталлириғичә көрүп туриду. Бу толиму қорқунчлуқ. Бу мундақчә ейтқанда, мутләқ шәкилдики вә мисли көрүлүп бақмиған тәқибтур.»

Америка җорҗтовн университети һәрбий ишлар вә хәвпсизлик тәтқиқатлири бөлүми мудири давид максвел хитай һөкүмитиниң пуқраларниң әркинликини еғир дәпсәндә қиливатқанлиқини билдүрди.

У сөзидә мундақ деди: «америкидәк дөләтләрдә бихәтәрлик камералири вә қатнаш камералири мәвҗут болсиму, әмма бундақ камераларни кишиләрни тәқиб қилиш үчүн ишлитиш қәтий чәклиниду. Чүнки бу, пуқралар әркинликигә қилинған еғир дәпсәндичилик. Америка қанунлири буниңға йол қоймайду. Әмма, хитай һөкүмити бихәтәрлик камералирини сиясий өктичиликниң алдини елиш үчүн ишлитиватиду.»

Уйғур аптоном районлуқ малийә назарити назири вән хәйчүн алдинқи йерим йилда уйғур елида муқимлиқни қоғдашқа четилидиған мәхсус түрләр қурулушлириға зор мәбләғ селинип, уйғур ели муқимлиқиға капаләтлик қилинғанлиқини илгири сүргәндә юқиридики бихәтәрлик камералири көрүнүшлирини торлаштуруш, өз-ара йәткүзүш суписи қурулушидин башқа йәнә, «хәлққә қулайлиқ сақчи понкитлири қурулуши, җәнубтики 4 вилайәттә мәркәзләштүрүлгән йепиқ маарип тәрбийиләш хизмитини қанат яйдуруш, бихәтәрликкә аит қурулушларни түрләштүрүш, бихәтәрлик органлириниң арқа сәп тәминләш-йәткүзүш суписи қурулуши, пүтүн аптоном райондики түрмиләрниң тутуп туруш, өзгәртиш иқтидарини ашуруш, чегра мудапиәсини күчәйтиш вә аҗиз һалқиларни түзәш» қатарлиқларниму тилға алған иди. Көзәткүчиләр болса юқиридики бу түрләрниң аңлимаққила кишигә мукәммәл бир сақчи дөлитини әслитидиғанлиқини билдүрүшмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт