Д у қ: һашар уйғур деһқанлирини контрол қилишниң қоралиға айлинип қалди

Мухбиримиз әркин
2015.08.17
uyghur-hashar-osteng-chepish.jpg Һашарға мәҗбурлинип өстәң чепиватқан уйғур деһқанлар. Ақсу.
Social Media

Уйғур или болупму уйғур илиниң җәнубий хитайдики өлкә-аптоном районлар ичидә һашар әмгики һазирға қәдәр мәвҗут бирдин - бир район.

Йәкәнлик деһқанларниң инкас қилишичә, яркәнт наһийәсигә қарашлиқ йезиларда деһқанлар һәр йили һашар мәҗбурийитини ада қилиши шәрт. Бирақ мәзкур наһийәдә һәр қайси йезиларниң йиллиқ һашар мөһлити шу йезиниң әмили әһвалиға қарап пәрқлиниду.

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт уйғур елидә һашарниң бикар қилинғанлиқини нәччә йил аввал елан қилған болсиму, лекин илишқу йезисида әркәкләр 40 күн, аяллар 30 күн йилда һашарға ишләйду.

Елишқу йезилиқ сақчи понкитиниң бир аманлиқ хадими, аптоном район һашарни бикар қиливәткән билән у бизниң бу йәрдә ақмайду, деди.

Сақчи хадими:1 һашарма? һазир һашар йоқ, һашар әтияз вақтида келиду. Айда бирәр-икки қетим, йилда 10-20 қетим һашарға барармики. Һашарға чиқмиғанларниң җәриманә төләйдиғанлиқи, тәлим-тәрбийәгә баридиғанлиқи раст.

Сақчи хадими: 2 һашарға чиқалмиса 100 кой, 200 кой төләйду.

Мухбир: бурун уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт буйруқ чиқирип, һашарни бикар қиливәткәнтиғу, деһқанларни һашарға тутсаңлар болмайду, дәп?

Сақчи хадими: 2 бикар қиливәткән билән бу йәрдә ишлимәйду. Лекин бу биз сөзлишиватқан сақчи понкитиниң номури, гәп сөзиңиз болса понкит башлиқимизға телефон қилип, у әһвални игилисиңиз болиду. Биз бу тоғрулуқ артуқ гәп қилалмаймиз. Қандақ гепиңиз болса башлиқларға телефон қилип сораң. Биз гәп қилип берәлмәймиз.

Биз соалимизға җаваб издәп илишқу йезилиқ һөкүмәт башлиқиға, йезилиқ сақчи понкити башлиқи әкрәмгә телефон қилған болсақму, лекин улар телефонимизни алмиди. Шуниң билән биз мәзкур йезидики деһқанларға телефон қилип, һашар мәсилисини соридуқ.

Мәзкур йезида олтурушлуқ бир деһқан, һашарға чиқмиғанларниң җәриманә төләйдиғанлиқини, мәҗлискә бир күн қатнашмиған деһқанларниң 15 күн сиясий тәлим тәрбийә курсиға әвәтилидиғанлиқини билдүрди.

Деһқан: һашар болмамдиған, биздә һашар җиқ. Әр кишигә 40 күн, аялларға 30 күн һашар бар йилда. Мәҗбури қилиду, қилмиса җәриманә төләйду. Хотун кишигә кәлсә, хотун киши чиқиду. Әр кишигә кәлсә әр киши чиқиду. Чиқмиғанлар җәриманә төләйду. Һәптә 3 мәҗлис бар, чиқмисақ җәриманә төләймиз. Мәҗлискә бир күн чиқмиса, 15 күн тәрбийиләш орниға апирип бериду. Күчлүкигә 15 кой төләп шу йәрдә ятидиған гәп.

Мухбир: лекин уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт нәччә йил аввалла һашарни бикар қилдуқ, дәп елан қилғантиғу?

Деһқан: бу мушу йәрдики кадирларниң мәсилиси. Оқумиған кадирларчу улар, туюқсизла кадир болуп қалған. Деһқанни бозәк етидиған. Өзи һашарға бармайдиған, йәрни җиқ терийдиған, бирақ су пули бәрмәйдиған. Ашундақ кадирларниң иши у. Боммиса юқирида сиясәт яхши. Маву төвәнгә кәлгәндә йитип кетиду у.

Мухбир: әгәр раст юқирида сиясәт яхши болса, бу қетим һелиқи җаң чүншйән кәлгәндә силәрниң йезиға мушу мәсилиләрни оттуриға қойсаңлар болмамду? деһқанлар бирлишип, немишқа оттуриға қоймидиңлар?

Деһқан: һой, униң қешиға йеқин барғили боламду, дәйсиз. Башлиқниң қешиға ким йеқин баралайду! башлиққа пикир қилишимиз мумкин әмәс бизниң. Кадирлар гәп қилаламти.

Һашар бир хил мустәмликичилик вә феодал експилататсийәлик түзүм, дәп қарилип, уйғур тәшкилатлириниң изчил тәнқидигә учрап кәлгән. Д у қ баш катипи нурмәмәт мусабай, һашарниң бир хил експилататсийәла әмәс, у уйғур деһқанлирини контрол қилишниң бир хил қоралға айлинип қалғанлиқини билдүрди.

Нурмәмәт мусабай: бу, хитай уйғурлағила ишлитиватқан зулум. Униң нишани уйғурларни туруп туруш, уларға вақит бәрмәслик. Демәк, хитай һашарни уйғурларни туруп туруш вә контрол қилишниң бир сиясити қиливалған гәп. Һашар хитайдики территорийәсидики башқа хәлқләрниң һечбиридә һашар йоқ, пәқәт бизниң уйғурғила бар. Бу хитай уларға ойлиниш, иқтисади күчлиниш, башқа нәрсә ойлаш пурсити бәрмәй, уйғурларни контрол қилишниң сиясити қиливалған буни. Уларни һәқсиз ишлитиш бу хитай асаси қануниғиму хилап. Хәқни һәқсиз ишлитиш, ишлимигәнләрни җазалаш хитай қанунидиму йоқ нәрсә.

Нурмәмәт мусабай йәнә, бу хил радикал тәдбирләр уйғурларниң наразилиқи вә қаршилиқни қозғап, муқимсизлиқ пәйда қиливатқанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: һашар бизниң җәнубтики деһқанлиримизниң иқтисадини жилик-жиликидин қурутувәткәндин сирт, уларни роһий җәһәттинму езивәткән бир иш. У хәлқимизни езип, башқа нәрсиләрни ойлишиғиму пурсәт бәрмәйду. Даириләр һашар арқилиқ хәлқимизниң иқтисади вә роһий җәһәтләрдин ронақ тепишиниң алдини еливатиду. Әслидики бу хил қаттиқ қол бесим муқимсизлиқни кәлтүрүп чиқириватиду. Хитай күчи вә нопусиға тайинип мәқситини әмәлгә ашуримән десиму, бирақ әмәлгә ашуралмайду. Чүнки, у йәрдики 20 милйон хәлқ өзиниң һаяти вә келәчики үчүн өзиниң барлиқ тиришчанлиқини көрситиду. Шуңа, қаршилиқ бундин кейин көпийиши мумкин, лекин азаймайду.

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт буниңдин бир қанчә йил аввал уйғур елидә һашарниң бикар қилинидиғанлиқини елан қилғанда, униң һәрикити уйғур деһқанлириниң әһвалини яхшилаш йолидики иҗабий қәдәм, дәп қаралғаниди.

Лекин нурмәмәт мусабайниң көрситишичә, хитай һөкүмити һоқуқни наһийәлик парткомларға чүшүрүп бәргәчкә, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт гепини наһийәлик парткомларға ақтуралмайдиған вәзийәт шәкиллинип қалған.

Һашар мәсилиси уйғур тәшкилатлириниң изчил тәнқидигә учрап кәлгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.