Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитайниң уйғурларни тәқиб астиға алғанлиқини тәнқид қилди

Мухбиримиз әркин
2018-01-18
Share
bronewik-bronewek-herbiy-qoralliq-tanka.JPG Икки нәпәр хитай қораллиқ әскири броневик билән кочида пос турмақта. 2017-Йили 24-март, қәшқәр.
REUTERS/Thomas Peter

Мәркизи америкиниң ню-йорк шәһиридики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати пәйшәнбә күни елан қилған йиллиқ доклатида, ‏уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитигә алаһидә йәр берилгән болуп, униңда хитайниң өткән йили уйғурларни кәң көләмлик қаттиқ тәқиб астиға алғанлиқи қәйт қилинған. Доклатта билдүрүшичә, хитай һөкүмити узундин бери уйғур районида тинч паалийәтләр билән зораванлиқ һәрикәтләрни охшаш орунға қоюп, диний етиқад вә ана тилни өз ичигә алған уйғур кимликиниң һәр хил ипадилирини хәвплик, дәп қарап кәлгән.

Доклатта, хитайниң уйғур районида террорлуққа қарши "ғәйрий мунтизим тактикилар" ни қоллинишқа башлиғанлиқи, болупму чен чүәнго 2016‏-йили 8‏-айда уйғур елигә йөткәп келингәндин кейин, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң аманлиқ күчлирини көпәйтип, әслидинла интайин қаттиқ бихәтәрлик тәдбирлирини йәниму кеңәйткәнликини билдүргән. Доклатта йәнә пуқраларниң қол телефониға назарәт қилиш юмшақ детали қачилашқа мәҗбурланғанлиқи, "икки йүзлимичилик" кә қарши туруш һәрикити башлинип, уйғур кадирлириниң тазлиниватқанлиқи, өткән йили 4‏-айда хотәндә 97 нәпәр кадирниң җазаланғанлиқи қатарлиқ вәқәләр алаһидә тилға елинған.

Хитайниң уйғур елида йолға қоюп кәлгән юқириқи сиясити хәлқара җамаәтниң диққитини қозғап, хитайниң мәқситигә қарита һәр хил соалларни пәйда қилған. Әмма хитай һөкүмити өзлириниң уйғур районида "ашқунлуқ", "террорлуқ тәһдити" гә дуч келиватқанлиқини илгири сүрүп, мәзкур райондики қаттиқ қол сияситини ақлап кәлгән иди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати асия ишлири бөлүминиң директори софий речардсонниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити һазирға қәдәр өзиниң уйғур районидики сияситигә қайил қиларлиқ бир сәвәб көрситип бақмиған.

Доктор софий речардсон зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "мениңчә, хитай һөкүмити алди билән гуман ичидики хәлқара җамаәткә өзиниң )уйғурлар һәққидики( баянлирини испатлайдиған дәлил яки пакит көрситиши керәк. Нурғун һөкүмәтләр хитай билән бу уйғурлар һәққидә пат-пат сөһбәт елип берип, улар тәкитләп кәлгән (террорлуқ, радикаллиқ) һәққидики мәсилиләргә алақидар тәпсилатлар билән тәминләшни, уларниң уйғур районида йолға қоюватқан сияситиниң асаси барлиқиға даир дәлилләрни көрситишни тәләп қилсиму, бирақ хитай бу дәлилләр билән тәминләп бақмиди. Мениңчә, бу йәрдики әң зор мәсилә шу. Хитай оттуриға қойған һәрқандақ сәвәб униң бу районда ‹террорлуқ', ‹радикаллиқ' ниң алдини алимиз, дәп йолға қоюватқан кәң -көләмлик бастурушини һәқлиққа чиқармайду."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклатта йәнә уйғурларниң чәтәл билән болған мунасивитиниң чәклинип, паспортиниң йиғивелинғанлиқини, "йепиқ тәрбиләләш мәркәзлири" ниң қурулуп, уйғур вә башқа мусулман хәлқләрниң соливелинғанлиқини тәнқид қилиду. Доклатта "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" ниң әһвали һәққидә тохтилип: "2017‏-йили 4‏-айдин башлап даириләр миңлиған уйғур вә башқа мусулман хәлқләрни тәрбийәләш мәркәзлиригә йиғип, уларға мәҗбурий вәтәнпәрвәрлик тәрбийәси елип барди," дейилгән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2017‏-йили 9‏-айда баянат елан қилип, хитай даирилирини уйғур районидики "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" ни тақашқа, униңдики барлиқ тутқунларни дәрһал қоюп беришкә чақирған. Мәзкур тәшкилат баянатида хитай һөкүмитиниң бу кишиләрни тәрбийәләш мәркәзлиригә солишида "һечқандақ ишәнчлик бир сәвәб йоқ" лиқини билдүргән иди.

Доктор софийә речардсон ханим "йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири" ни тәнқидләп, униң чекидин ашқан қилмиш икәнликини билдүрди. У мундақ деди: "бу чекидин ашқанлиқ. Кишиләрни униң бирәр көз қарашқа игә болуши, саяһәт қилиши сәвәблик тутуп турушниң һечқандақ қануний асаси йоқ. Һеч болмиса бир кишиниң қанунға хилаплиқ қилғанлиқини көрситип бәрмәй туруп, уни тутқун қилиш қанунсизлиқ. Униңдин сирт кишиләрниң қанун иҗра қилиш хадимлиридин башқа һәр қандақ бир киши тәрипидин тутқун қилинишиму қанунсизлиқ. Бу һәр тәрәптин қариғанда, қанунға хилап болупла қламай, йәнә кишини әндишигә салидиған бир сиясий җаза. Бу 1950‏-1960-йилларда кишиләрниң идийәсини өзгәртишкә ишлитилгән бир тактика. Бирақ һазир бу тактика кишиләрни садақәтмәнликкә тәрбийәләштин көпрәк һөкүмәткә нарази кишиләрни тәқиб қилишни мәқсәт қилғандәк қилиду."

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати доклатта йәнә хитай даирилириниң чәтәлдә оқуватқан уйғур оқуғучиларни қайтип келишкә мәҗбурлиғанлиқи, мисирдики қайтип бармиған бир қисим оқуғучиларни мисир даирилириниң хитайға қайтуруп бәргәнлики, қайтип барғанларниң бәзилириниң тутқун қилинғанлиқини билдүргән. Доклатта, мисирниң әзһәр университетини оқуп докторлуқ унвани алған һәбибулла тохтиниң 10йиллиқ кесилгәнликини алаһидә тәкитлигән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң 643 бәтлик доклатида, дунядики аз дегәндә 90 дөләтниң 2016-2017-йилидики бир йиллиқ кишилик һоқуқ вәзийити баһалап чиқилған. Доклатта қәйт қилишичә, америка қатарлиқ демократик дөләтләрдә аммибапчилиқниң (популизим) баш көтүрүп, хәлқара кишилик һоқуққа бурунқидәк көңүл бөлмәслики хитай, русийә, берма қатарлиқ дөләтләрниң кишилик һоқуқни техиму қаттиқ дәпсәндә қилишиға пурсәт яритип бәргән, дейилгән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң директори кеннис рот пәйшәнбә күни парижда өткүзгән ахбарат йиғинида мундақ дәйду: "хитайда 1989‏-йили тйәнәнмен мәйданидики демократийә һәрикити бастурулғандин буянқи әң еғир бастуруш ши җинпиң дәвридә йүз бәрди. Чүнки, һәммә дөләтләр хитайниң кишилик һоқуқиға көңүл бөлүштин көпрәк униң билән сода тохтами түзүшкә қизиқип кәтти."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 2017‏-йиллиқ доклатида аммибапчилиқниң демократийәгә җиддий тәһдит пәйда қилғанлиқини билдүргән иди. Лекин мәзкур тәшкилатниң бу йиллиқ доклатида көрситишичә, өткән йили дуняда аммибаблиққа қарши туруш күчәйгән.

Кеннис рот мәзкур мәсилә һәққидә мундақ дәйду: "буниңдин бир йил аввал аммибабчи истибдатларни тохтитиш мумкин әмәстәк көрүнгән иди. Чүнки, бир очум рәһбири кишиләр һоқуқни игиләп, аз санлиқ милләтләрни қурбан қилиш, уларни җин-шәйтан қилип көрситиш, кишилик һоқуқ принсиплириға һуҗум қилиш, демократтик органларға бузғунчилиқ қилиш арқилиқ қоллашқа еришмәкчи болған иди. Бүгүн бу хәвп йәнила мәвҗут болсиму, лекин тәлийимизгә өткән йили буниңға қарита қаршилиқ күчәйди. Биз бу қаршиқниң һәр хил шәкилдә оттуриға чиққанғанлиқини көрдуқ."

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң доклатида көрситишичә, хитай кишилик һоқуқ вәзийитиниң қисқа мәнзилдики келәчики йәнила қараңғу икән. Доклатта хитай кишилик һоқуқ вәзийитиниң ши җинпиң дәвридә яхшилинишида үмид йоқлиқлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт