"2015-йили уйғур районида кишилик һоқуққа хилаплиқ қилиш давамлиқ кеңәйгән"

Мухбиримиз әркин
2016-01-27
Share
xitay-saqchi-herbiy-maniwer-xoten.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң "террорлуққа зәрбә бериш" маневиридин көрүнүш. 2014-Йили 6-июн, хотән.
AFP

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң йиллиқ доклатида, 2015‏-йили хитайда ипадә әркинлики, йиғилиш, тәшкилатларға уюшуш вә диний әркинликни өз ичигә алған асасий кишилик һоқуқниң кәң көләмлик боғушқа учриғанлиқи оттуриға қоюлған.

Доклатта қәйт қилишичә, бу бир йилда өлүм җазаси берилидиған җинайәт түрлирини 46 гә қисқартиш, мейип оқуғучиларниң алий мәктәпкә киришини қулайлаштуруш қатарлиқ бәзи иҗабий илгириләшләр йүз бәргән болсиму, әмма хитайниң омумий кишилик һоқуқ тәрәққияти сәлбий йөнилишкә қарап маңған.

Доклатта мундақ дәйду: "хитай башлиқлар универсал кишилик һоқуқ өлчәмлирини рәт қилип, буни ‹чәтәлниң сиңип кириши' дәп сүрәтләп кәлди. Бу идийәни қоллиғанларни җазалиди. (Даириләр) бәзи йеңи бәлгилимиләрни чиқирип, әслидинла интайин чәклик ипадә вә диний әркинликкә қаттиқ зәрбә бәрди."

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң иҗраийә директори кәннис рот чаршәнбә күни түркийәниң истанбул шәһиридә өткүзгән ахбарат йиғинида, 2015‏-йили хитай қатарлиқ истибдат дөләтләрдә иҗтимаий тәшкилатларни бастуруш күчәйгәнликини билдүрди.

Кәннис рот бу дөләтләрниң иҗтимаий тәшкилатларни бастурушни күчәйтишидики сәвәбләрни чүшәндүрүп мундақ деди: "өткән йили бизниң диққитимизни қозғиған алаһидә нуқта шу, истибдат һөкүмәтләр иҗтимаий тәшкилатлардин қорқуп кәтти. Һазир шу нәрсә рошәнләштики, аммиви тәшкилатлар иҗтимаий таратқуларниң ярдимидә болупму тор вә қол телефонлириниң ярдимидә техиму күчләнди. Чүнки, бу, йеңи техника билән қоралланған аммиви тәшкилатларниң хәлқни техиму асан тәшкилләп, һөкүмәткә наразилиқ билдүрүшини қолайлаштурди. Биз буниң күчини әрәб баһарида, украина мәйдан инқилабида, хоңкоң мәркәзни ишғал қилиш һәрикәтлиридә көрдуқ."

Кәннис рот йәнә, истибдат дөләтләрдики иҗтимаий тәшкилатларни бастуруш һәрикитиниң хитай билән русийәдә алаһидә гәвдилик ипадиләнгәнликини әскәртти.

Кәннис рот мундақ деди: "иҗтимаий тәшкилатлардин қорқуш әһвали русийә билән хитайда алаһидә гәвдилик ипадиләнди. Чүнки, путин билән ши җинпиң һәр иккиси өз хәлқи билән ғияби тохтам түзди. Улар шуни деди, мән силәргә иқтисади гүллиниш елип келимән, әмма силәр бизни җавабкарлиққа тартмайсиләр. Бирақ, бу тохтам иқтисад давамлиқ яхши болса ақатти. Әмма һазир иқтисади қийин әһвалда. Һазир у рәһбәрләр хәлқниң наразилиқ билдүрүшидин вә исян көтүрүшидин қорқуватиду. Нәтиҗидә, биз русийә билән хитайниң мисли көрүлмигән дәриҗидә иҗтимаий тәшкилатларни бастурушқа башлиғанлиқини көрүватимиз."

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати 2016-йиллиқ доклатида йәнә, өткән йили уйғур районида кәмситиш, бастуруш вә асасий кишилик һоқуқни чәкләш давамлиқ кеңәйгәнликини илгири сүргән.

Доклатта хитайниң районда учурни қаттиқ контрол қиливатқанлиқини тәнқидләп, бу мәзгилдә "мәркизи вә йәрлик сиясәткә қарши тинч наразилиқ һәрикәтләр билән биргә, партлитишқа охшаш зораванлиқ вәқәләр охшашла йүз бәрди. Әмма даириләр шинҗаңда учурни қаттиқ контрол қилғачқа бу хил зораванлиқ яки тинч наразилиқ һәрикәтлириниң тәпсилий әһвали бәк мүҗмәл" дәп көрсәткән.

Д у қ ниң баш катипи нурмәмәт мусабай мәзкур доклатни муәййәнләштүрди. У, мустәқил хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң бу хил доклатларни елан қилиши мәсилини һәл қилмисиму, әмма у ғәрб вә б д т кишилик һоқуқ органлириниң уйғур мәсилисигә болған чүшәнчисини чоңқурлаштуридиғанлиқини вә уларниң сияситигә тәсир көрситидиғанлиқини билдүрди.

Нурмәмәт мусабай, "бу тәшкилатларниң әмәлий күчи болмиған билән уларниң битәрәплик салаһийити билән топлиған мәлуматлири явропа бирликигә охшаш әмәлий күчи бар тәшкилатларниң тәдбир елишиға пайдилиқ. Авуларниң топлиған санлиқ мәлуматлириға мавулар ишиниду вә етибар бериду. Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң йоллиған бу доклати әлвәттә уйғур мәсилисиниң буниңдин кейинки хәлқара сорунларда оттуриға қоюлушиға аз-тола пайдиси бар. Чүнки, бу хәлқара органлар кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиға охшаш бу тәшкилатларниң доклатлириға қарайду вә уларниң мәнбәлирини асаслиқ мәнбә, тоғра мәнбә, дәп ишиниду. Шуңа уларниң доклатлиридин кәлгүсидә пайдилиниду" деди.

Доклатта хитайниң уйғур районидики террорлуққа қарши туруш һәрикитини тәнқидләп, униң өктичиликни җинайилаштурғанлиқини, диний етиқадни чәклигәнликини, техиму көп уйғурниң өлтүрүлгәнликини илгири сүргән.

Доклатта мундақ дәйду, "хитай һөкүмити 2014‏-йили уйғур районида башлиған террорлуққа қарши туруш һәрикитини 2015‏-йили йәнә давамлаштуруп, районға техиму көп аманлиқ күчлирини орунлаштурған. Йеңи қанун вә бәлгилимиләрни йолға қоюп, өктичиликни җинайилаштурған, мусулман уйғурларниң диний ибадитигә чәклимә қойған. 2014‏-Йилниң оттурилиридин буян даириләр техиму көп уйғурни тутқун қилған, қолға алған яки өлтүргән. Сақчилар уларниң қанунсизлиқ қилғанлиқи яки террорлуқ паалийәтләр билән шуғулланғанлиқини илгири сүрсиму, әмма даириләрниң бу қаришини мустәқил ениқлап чиқиш мумкинчилиқи йоқ."

Д у қ ниң баш катипи нурмәмәт мусабай 2015-йили уйғур кишилик һоқуқ вәзийити әң еғирлашқан бир йил болғанлиқини билдүрди. У, хитай даирилириниң райондики аманлиқ күчлиригә зор һоқуқларни бериши районда еғир кишилик һоқуқ бузғунчилиқлирини кәлтүрүп чиқарғанлиқини илгири сүрди.

Нурмәмәт мусабай, "бизниң вәтинимиз шәрқий түркистанда уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисидә һечқандақ илгириләш болмиди. Буниң сәвәби чәтәлниң актип бесими болмиди хитайға. Мәсилән, хәлқара тәшкилатлар, бәзи дөләтләр доклат йиғиватиду, улар уйғур райониға яки шәрқий түркистанға берип көзитип кәлгән билән хитайға қарши кәскин бир тәдбир вә қарар чиқармиғачқа шәрқий түркистан инсан һәқлиридә рәсмий өзгириш болмиди. Бәлки йилдин-йилға яманлишишқа қарап маңди.

Мәсилән, халиғанчә тутуш, кочида етиветиш, бу өктичиму яки намайишчиму демәслик, бир деһқанниң қолида деһқанчилиқ әсваби болсиму етиветиш, мана мушундақ әсәбий һәрикәтләр билән бастуруп кәлди. Демәк, хитайда пуқраларниң өзиниң һоқуқини қоғдаш үчүн елип барған наразилиқ һәрикити билән террорлуқ, қораллиқ күрәш пәрқләндүрүлмәй бастуруп кәлди." деди.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати йәнә, уйғур райони даирилириниң бу йил январда елан қилған диний әсәбиликкә қарши туруш бәлгилимисини тәнқидләп, мәзкур бәлгилиминиң мәзмуни чолта, сөз ибарилириниң мүҗмәл икәнликини илгири сүргән.

Уйғур аптоном райониниң мәзкур бәлгилимисидә, "әсәбий диний қияпәтләр, пуқраларниң җисманий вә зеһни сағламлиқиға зиянлиқ паалийәтләр"ниң чәклинидиғанлиқини билдүргән.

Лекин кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклатида, даириләрниң буниңға охшаш рәсмий яки ғәйрий рәсмий буйруқларни чүшүрүп, хизмәтчиләр, оқутқучи -оқуғучиларниң роза тутушини чәклигәнликини яки уларни роза тутмаслиққа риғбәтләндүрүп кәлгәнликини әскәртип, 2015‏-йили "3‏-айда хотәндики бир мәһкимә ‹қанунсиз' диний курсқа қатнашқан 25 нәпәр уйғурға ‹дөләт бихәтәрликигә тәһдит салған' дәп һөкүм елан қилди" дәп көрсәткән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт