Amérika dölet mejliside Uyghurlarning kishilik hoquqi toghrisida guwahliq bérish yighini ötküzüldi

Muxbirimiz eziz
2017-10-26
Share
amerika-dolet-mejlisi-uyghur-guwahliq.jpg Amérika dölet mejliside ötküzülgen Uyghurlarning insan heqliri toghrisida guwahliq bérish yighinidin körünüsh. 2017-Yili 26-öktebir, washin'gton.
RFA

Türlük uchur menbeliri Uyghurlar diyaridiki siyasiy bésim we uning selbiy aqiwetliri heqqide oxshash bolmighan nuqtilardin melumatlar bériwatqan bir mezgilde amérika dölet mejlisige qarashliq tom lentos kishilik hoquq komitéti mexsus Uyghurlargha béghishlan'ghan bir qétimliq guwahliq bérish yighini uyushturdi. Bu qétimqi yighin'gha Uyghurlar diyaridiki mesililer bilen tonushluq mutexessisler hemde amérika hökümitining bir qisim xadimliri qatnashti.

Mezkur komitétning re'isliri, amérika awam palatasining ezaliridin jéymis mekgawérn we randiy xaltgrén yighin'gha riyasetchilik qildi. Aldi bilen randiy xaltgrén söz élip medeniyet, din we kimlik mesilisidiki inkas süpitide bir qatar jiddiy ehwallarning otturigha chiqiwatqanliqini, emma xitay hökümitining xelq'araliq qanunlargha ri'aye qilish heqqidiki wedilirige xilap halda Uyghurlargha qaritilghan bésimni ashuruwatqanliqini, bügünki guwahliq bérish yighinining amérika hökümitige mushu heqte bir mukemmel teklip layihisi teyyarlishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Uningdin kéyin söz alghan jéymis mekgawérn aldi bilen bügünki guwahliq bérish yighinida söz qilghuchilarning biri bolghan dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanimni qizghin qarshi alidighanliqini bildürgech, bashqa söz qilghuchilardin "Kishilik hoquqni közitish teshkilati" xitay bölümining mudiri sofi richardson xanim, "Chet'el siyasiti" zhurnilining muxbiri bésaniy ellin xanim, "Erkin asiya radiyosi" Uyghur bölümining mes'uli alim séytof qatarliqlarni tonushturup ötti.

Undin kéyin jéymis mekgawérn sözining dawamida ötken on yil ichide xitay da'irilirining Uyghurlargha qarita din we medeniyet saheside qattiq qolluq tedbirlerni ijra qilip kelgenlikini, shuning bilen bir waqitta bu xil kontrolluq xahishining chet'ellerdiki Uyghurlarghimu sozuluwatqanliqini alahide tekitlidi. Shuning bilen birge xitay da'irilirining "Esebiylik" yaki "Üch xil küchlerge zerbe bérish" bahaniside Uyghurlardiki eng eqelliy söz, heriket we étiqad erkinliklirini tamamen tartiwalghanliqini eslep ötti.

Yighinda söz qilghuchilardin bésaniy ellén xanim amérikidiki oqurmenliri köp bolghan "Chet'el siyasiti" zhurnilining muxbiri bolup, ilgiri Uyghurlar diyarida ziyarette bolghan chet'el muxbirlirining biri hésablinidu. U aldi bilen Uyghur diyarining yéqinqi zaman tarixini qisqiche eslep ötüp, xitay hakimiyitining "Shinjang ezeldin junggoning bir qismi" dégen qarash asasida Uyghurlarning heq we hoquqlirini ayaq-asti qilip kelgenlikini tekitlidi.

U sözining dawamida Uyghurlarnng milliy, diniy we medeniyet jehettiki hoquqlar mesilisi tüpeylidin ghayet zor sanda qolgha élinishi heqqide köpligen uchurlar kéliwatqan ehwaldimu xitay hökümitining "Uyghurlar her jehettiki erkinliktin toluq behrimen boluwatidu" dep jakalawatqanliqini tilgha aldi. Uning pikriche, Uyghur diyaridiki puqralarning xususiy turmushigha qopalliq bilen arilishish, hetta shexsi téléfonida némilerning barliqighiche tekshürüsh kebi birqatar qattiq qolluq siyasetlerge qarita yerlik da'irilerning "Iqtisadiy tereqqiyat we soda ishlirigha köngüldikidek muhit hazirlash üchün ashu bir qatar tedbirlerni élishimiz zörür" déyishi put tirep turalmaydighan sewebler iken. Chünki bu tedbirlerning élinishida iqtisadiy nishan emes, belki bashqiche meqsetlerning közlen'genlikini körsitidighan nurghunlighan amillar mewjut iken. Buning biri, Uyghur diyaridiki amanliq tedbirliri üchün yiligha alte milyard amérika dolliri serp qilinmaqta iken. Bu bolsa pütkül Uyghur diyarining yilliq milliy ishlepchiqirish omumi qimmitining yérimidin köprekige toghra kélidiken.

Uningdin kéyin söz alghan alim séytof, dunya weziyitide jiddiy özgirishler otturigha chiqiwatqan pursettin paydilinip xitay da'irilirining Uyghurlar diyarini ismi-jismigha layiq "Saqchi döliti" ge aylanduruwatqanliqini, bolupmu Uyghur diyaridiki 1-nomurluq hoquqdar shexs chén chu'en'goning ötken bir yil ichide misli körülmigen "Torlashqan nazaret sistémisi" berpa qilghanliqini, buning bilen jay-jaylarda sansizlighan "Xelqqe qulayliq saqchi ponkiti" ning otturigha chiqqanliqini bayan qildi. U, nöwette Uyghur diyaridiki "Terbiyilesh merkezliri" ge minglighan-onminglighan Uyghurlarning solan'ghanliqini, bu xildiki merkezlerning sirtida turuwatqan Uyghurlarning hazirqi zaman yuqiri pen-téxnikisi bilen toluq qorallan'ghan xitay da'irilirining téléfon tekshürüsh, gén ewrishkisi yighish qatarliq bir qatar közitish sistémisining 24 sa'etlik nazariti astida dekke-dükkilik hayat kechürüwatqanliqini tilgha aldi. Uning tekitlishiche, xitay hökümiti buning bilenla qalmastin Uyghurlarning medeniyet we din sahesidiki namdar shexslirini bir-birlep nishanliq yoqatmaqta iken. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümiti yene chet'ellerge qolini sozup, misirda normal diniy oqush bilen meshghul boluwatqan Uyghur oqughuchilarni misir hökümiti arqiliq qolgha alghan.

Arqidin dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanim söz élip, Uyghur diyarida nöwette mewjut boluwatqan éghir siyasiy bésim heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi. U ikki künning aldida ürümchidiki perzentlirining pütünley saqchilar teripidin élip kétilgenliki heqqide xewer alghanliqini, nöwette bu xildiki tutqun qilishning Uyghurlar diyarida da'imliq bir ishqa aylinip qalghanliqini bildürdi.

Arqidin dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi ömer qanat rabiye qadir xanimgha wakaliten uning yazma bayanatining in'glizche terjimisini yighin ehlige oqup berdi. Mezkur bayanatta rabiye qadir xanim shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin buyan Uyghurlarning siyasiy, iqtisad, medeniyet saheliridiki hoquqlirining téximu éghir ayaq-asti boluwatqanliqini, bolupmu "Esebiylik" we "Térrorluq" qa qarshi turush mezmunidiki qanun-nizamlarning maqullinishi bilen xitay hökümitining Uyghurlarni basturush herikitining zor "Qanuniy asas" qa ége bolghanliqini, buning bilen Uyghurlarning köpligen qanunluq heq we hoquqlirining, jümlidin Uyghur tili, "Qur'an kérem" we jaynamazlarghiche hujum nishani bolup qalghanliqini bayan qildi.

Guwahliq bérish yighining axirida sofi richardson xanim söz élip, amérika hökümitige we dölet mejlisige bu mesililer heqqide sunulidighan teklip toghriliq nuqtiliq toxtaldi. U, nöwette Uyghur diyarida kishilik hoquqning misli körülmigen derijide ayaq asti bolushi shiddet bilen kéngiyiwatqan ehwalda, amérika hökümitining bu mesililerni jiddiy halda xitay terepning diqqitige sunush lazimliqini otturigha qoydi. Bolupmu türkiye, misir qatarliq jaylardiki Uyghurlar xitayning hujum nishanigha aylinip qéliwatqan ehwalda, amérikidiki amérika puqraliqigha ötken Uyghurlarning we ularning a'ile tawabi'atlirining bixeterlik mesililirini chöridigen halda guwahliq bérish yighinlirini teshkillesh heqqide amérika hökümitige teklip bérishning muhimliqini tekitlidi.

Yighinning axirida komitét re'isi jéymis mekgowérn ziyaritimizni qobul qilip bügünki yighinning bir zor ehmiyiti iqtisadiy mesililerge bekrek zéhin qoyuwatqan amérika hökümitige Uyghur, tibet qatarliq milletlerning külpetlirini eslitish, shu arqiliq aq sarayni kishilik hoquq mesilisinimu mu'eyyen derijide xizmet küntertipige élip kirish lazimliqini bildürdi.

Rabiye qadir xanim ziyaritimizni qobul qilghanda, Uyghurlar hazir pütkül millet boyiche mushundaq éghir teqdirge duch kéliwatqan tarixiy shara'itta meyli chet'eldiki Uyghurlar bolsun yaki wetendiki Uyghurlar bolsun hemmila Uyghurning uyul tashtek ittipaqlishishining bekmu muhim ikenlikini bildürdi.

Bu qétimqi yighin'gha amérika hökümitining bir qisim xadimliri, washin'gton shehiridiki teshkilatlarning wekilliri hemde bir qisim oqughuchilar qatnashti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet