Uyghur kishilik hoquq qurulushi "Uyghurlarning keng kölemde tutqun qilinishi" heqqide doklat élan qildi

Muxbirimiz irade
2018-08-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Etrapi qoralliq esker we tankilar bilen qorshalghan "Terbiyelesh lagéri".
Etrapi qoralliq esker we tankilar bilen qorshalghan "Terbiyelesh lagéri".
Social Media

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi 23-awghust küni Uyghur élidiki "Yépiq terbiye" lagérliri heqqide bir parche yéngi doklat élan qilip, bu lagérlarda tutup turuluwatqanlarning Uyghur jem'iyitidiki hersahe kishilerdin terkib tapqanliqi, uning pütkül Uyghur jem'iyitini nishan alghanliqini tekitlidi.

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi 23-awghust küni élan qilghan doklatqa "Uyghurlarning keng kölemde tutqun qilinishi: biz peqet insandek yashashni telep qilimiz, bu artuqche telepmu?" dep mawzu qoyulghan. Mezkur doklatta Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérlirining kölimi, u yerdiki shara'it we tutqunlarning sani üstide tetqiqat élip bérilghan.

Mezkur doklatni teyyarlighuchilardin biri, Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéskining bayan qilishiche, bu doklat xelq'arada élan qilin'ghan axbarat xewerliri we bu heqtiki tetqiqat maqaliliridiki uchurlarni hem shundaqla a'ile-tawabi'atliri lagérlargha kirip ketken yaki ilgiri özi shu lagérlarda yétip chiqqan kishilerni biwasite ziyaret qilish asasida yézilghan iken. Hénriy sözide yene, bu doklatta lagérlar heqqide erkin asiya radi'osida bérilgen we shundaqla herqaysi ijtima'iy alaqe wasitiliride Uyghurlar öz aldigha bergen guwahliq sözliriningmu in'glizchigha terjime qilinip, höjjetke aylandurulghanliqi we bu arqiliq guwahliq sözlirining yenimu köp kishilerge yetküzülüshi üchün küch chiqirilghanliqini éytti.

Melum bolushiche, doklatining birinchi qismida Uyghur élidiki lagérlarning bashlinishi, hazirqi kölimi we xelq'araliq inkaslargha orun bérilgen bolsa ikkinchi qismida asasliq guwahliq bergüchilerning sözliri arqiliq Uyghurlarning nidasi yorutulghanliqini éytti. U sözide "Doklatimizning ikkinchi qismi asasliq insanlargha xitab qilishni meqset qilidu. Chünki siz kishilerge bir milyon kishi lagérda yétiwatidu, déginingizde kishilerning uni tesewwur qilishi qiyin'gha toxtaydu. Shunga biz doklatni kishilerning wijdanigha xitab qilidighan derijige chüshürüshke, yeni Uyghur élide yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq weziyitining herbir insanning hayatigha qandaq tesir körsitiwatqanliqini yorutup bérishke tirishtuq" dédi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependimu bügün radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan lagérlarning pütkül bir milletni, bir medeniyetni yoq qilishni niyet qilghanliqini yorutushning muhimliqini bildürdi. U yéqinda, bu doklatning élan qilinish munasiwiti bilen "Diplomat" zhurnilida bir parche maqale élan qilip, xitay hökümitining pütkül Uyghur xelqige qarshi urush achqanliqini bildürgen idi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi élan qilghan "Uyghurlarning keng kölemde tutqun qilinishi: biz peqet insandek yashashni telep qilimiz, bu artuqche telepmu?" dep mawzu qoyulghan doklatida bir milyondin artuq Uyghur muddetsiz halda solan'ghan bu yighiwélish lagérlirida qiyin-qistaq we hetta ölüm tehditining mewjutluqi misallar arqiliq bayan qilin'ghan, bu orunlarning aqiwette irqiy qirghinchiliqqa sehne bolushiningmu éhtimaldin yiraq emesliki eskertilgen. Hénriy shajéski sözide bu doklat arqiliq özlirining dunyani emdi heriketke ötüshke chaqirghanliqini éytti. U mundaq dédi: "Xelq'aradiki herqaysi kishilik hoquq organliri, ilmiy tetqiqatchilar, muxbirlar yillardin béri Uyghurlarning kishilik hoquq weziyitining nacharliship méngiwatqanliqini xewer qilip keldi. Uyghurlarning xalighanche tutqun qilishqa, xalighanche öltürüshke, milliy, dini we iqtisadiy jehettin kemsitilishke uchrawatqanliqini xewer qilip, Uyghur élide bir insanliq krizisining yétip kéliwatqanliqidin shepe bergen iduq. Mana emdi u yétip keldi. Bir milyondin oshuq hetta uningdinmu köp adem lagérgha qamaldi. Nurghun tetqiqatchilar eger tedbir élinmisa bu lagérlarda qirghinchiliq yüz bérishi mumkinlikini tilgha élishiwatidu. Weziyet buningdinmu éghir bolamdu? xelq'ara heqiqetenmu jiddiy heriketke ötüshi kérek"

Doklatta amérika hökümiti magnétskiy qanunini ishqa sélip Uyghur élidiki zulumda mes'uliyiti barlarni jazalishi, bu yil 11-ayda birleshken döletler teshkilatida ötküzülidighan xitayning omumiy kishilik hoquq xatirisige ehwaligha uniwérsal pesil xaraktérlik qarap chiqish yighinida lagérlar mesilisi we bashqa kishilik hoquq depsendichilikliri küchlük rewishte otturigha qoyulup, xitaygha bésim shekillendürülüshi, herqaysi hökümetler öz döletlirige kelgen panahlinip kelgen Uyghur musapirlarning iltijasini derhal qobul qilishi, ularni xitaygha qayturmasliqi qatarliq 3 muhim telep otturigha qoyulghan.

Ömer qanat ependi bolsa sözide bu lagérlarda oqughuchilar, ziyaliylar, edibler déhqanlar, tijaretchiler, dini ölimalar, artislar, tenheriketchiler, yerlik hökümet emeldarliri, ayallar, erler, balilar, yashlar, qérilardin teshkillen'gen barliq sahelerdin adem barliqini tekitlep, natsistlar teripidin yehudiylargha qilin'ghan qirghinchiliqqa oxshash qirghinchiliqlar "Emdi tekrarlanmisun" dégen idiye chongqur ornigha amérika jem'iyitini we birleshken döletler teshkilatini tedbir élishqa chaqirdi.

Toluq bet