Инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати: «лагерларда немиләр болуватиду?»

Мухбиримиз әзиз
2018-09-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур өсмүрни тән җазаси билән сорақ қиливатқан уйғур сақчилар.
Уйғур өсмүрни тән җазаси билән сорақ қиливатқан уйғур сақчилар.
Social Media

Инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати 10-сентәбир елан қилған «идийәви кесәлликни йоқитиш» темисидики зор һәҗимлик доклат хитай һөкүмити изчил б д т вә башқа хәлқара сорунларда уйғур дияридики лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилип келиватқан әһвалда оттуриға чиқти. Бу доклатта баян қилинған лагерларға мунасивәтлик сан-санақсиз пакитлар вә гуваһчиларниң гуваһлиқ сөзлири «хитай һөкүмитиниң қайси дәриҗидә ялғанчилиқ қиливатқанлиқи» ни йәнә бир қетим намаян қилди.

Мәзкур доклатта көрситилишичә, нөвәттә пүтүн дуняға ашкара болуватқан зор көләмлик лагерлар мәсилиси «хитай һөкүмитиниң ишғалийитидики түркий тиллиқ мусулманлар узундин буян учраватқан миллий зулумниң әң юқири пәллиси» һесаблинидикән. «Хитай һөкүмити буниң үчүн өткән он нәччә йилда әтраплиқ вә системилиқ тәйярлиқ көргән. Буниңда зор көләмлик тутқун, қийнақ, идийәви җәһәттин қайта қуруш вә күндилик һаятниң һәр бир һалқисиғичә контрол қилиш» асасий мәзмун болған.

Доклатта баян қилинишичә, хитай һөкүмити бу қетимқи һәрикәтни оңушлуқ тамамлаш үчүн алди билән 2014-йили «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикитини башлиған. Буниңда «қашқиси ениқ» болған кишиләр алди билән түрмиләргә ташланған. Шуниңдин кейин «тәрбийәләш» намида «қашқиси ашкара болмиған» кишиләр «икки йүзлимичи» дегән намда зор көләмлик тутқунниң обйекти болушқа башлиған. Гуваһчиларниң бәргән мәлуматлириға қариғанда «чәтәлләрдики зәһәрлик идийәләрниң тәсиригә учраш еһтималлиқи бар» дәп қаралғанлиқи кишиләр, болупму сәзгүр, дәп қарилидиған 26 дөләткә чиққанлар яки шу җайдики кишиләр билән алақиләшкәнләрму тутқун обйекти болған. Гуваһчилардин илһам исимлик бирәйлән бу тоғрилиқ әһвал тонуштуруп: «чен чүәнго кәлгәндин кейин һөкүмәт кишиләрни ишәнчлик, адәттикичә вә ишәнчсиз, дәп үч түркүмгә айриди. Шуниңдәк ишәнчсиз, дәп қаралған кишиләрниң һәммисини ашу лагерларға қамиди» дәйду.

Мана мушундақ қилип 2018-йилиниң бешида «өгиниш мәркизи» намидики лагерларға қамалғанларниң сани бир милйондин ешип кәткән. «Күндүзлүк өгиниш курслири» ға қатнайдиғанларниң сани болса икки милйондин ашқан. Доклатта бу әһвал типик қилип: «уйғурлар дуч кәлгән әң еғир инсан һәқлири дәпсәндичилики» дәп хуласиләнгән һәмдә бейҗиң даирилириниң бу һәрикәтни узақ мәзгил давам қилмақчи болуватқанлиқи алға сүрүлгән. Инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң мудири софей речардсон ханим бу һәқтә сөз қилип: «бу дәриҗидики вә көләмдики әһвалға уйғурлар учрап бақмиған» дәйду һәмдә дуняниң буниңға қандақ инкас қайтурушиниң муһимлиқини тәкитләйду.

Инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати мәзкур доклатни тәйярлаш үчүн бу йил март ейидин авғуст ейиғичә болған арилиқта мушу хилдики лагерлар вә түрмиләр билән тонушлуқи болған 58 кишини зиярәт қилған. Бу кишиләрниң гуваһлиқи болса доклатниң асасий материял мәнбәси болған. Башқа-башқа җайлардики өзара тонушлуқи болмиған бу кишиләр уйғурлар дияриниң һәрқайси җайлиридики лагерлар вә түрмиләрниң әң йеқинқи әһвалини тәсвирлигәндә уларниң баянлири асасий җәһәттин бирдәкликкә игә болған.

Гуваһчиларниң баян қилишичә, зор көләмлик тутқун башланғандин тартипла буниңда һечқандақ қануний тәртип мәвҗут болмиған. Гуваһчилардин бәш киши чәтәл паспорти билән үрүмчигә барғанлар болуп, хитай сақчилири уларни лагерларға соливалғандин кейин уларға «биз қош пуқралиқни етирап қилмаймиз» дегән. Әмма тутқунлар хитайниң асасий қанунидики «чәтәл пуқралиқини қобул қилғанларниң хитай пуқралиқи аптоматик әмәлдин қалиду» дегән маддини тәкитлигәндә уларниң нопуси өчүрүлмигәнликини баһанә қилған. Әһмәт исимлик бир гуваһчи өзиниң нопусини өчүрүвәткәнликини ейтқанда униңға «бундин кейин бу йәрдә көргәнлирини башқиларға сөзлимәслик» һәққидә вәдинамә яздуруп андин қоювәткән. Бу гуваһчилар шу җәрянда аңлиғанлири һәққидә тохтилип мундақ дәйду:
«Сақчилар пат-патла лагерларға соланған кишиләргә намаз оқуйдиған яки ашкара болмиған мәсилиси болған үч-төт кишиниң исмини паш қилса уларни қоюп беридиғанлиқини ейтиду. Сорақта һәммила киши ‹йолвас орундуқ' намлиқ төмүр орундуқта олтуриду. Буниңда тутқунниң қол-пути зәнҗир билән орундуққа бағлиниду. Гундипайлар һәр даим қамақтики кишиләргә ‹уйғур вә қазақлар дөләтниң дүшмини' дәп ашкара сөз қилиду. Әмма биздәк тутқунларниң һечнемигә қурби йәтмәйду. Мән билән биллә тутулғанларниң бири саитини бейҗиң вақтиға әмәс, үрүмчи вақтиға тәңшәп қойғанлиқи үчүн тутулған. Йәнә бири ашхана ачқан яш бала болуп, херидарларниң ашханида һарақ ичиши яки тамака чекишини мәни қилғанлиқи үчүн лагерға соланған. 60 яшлардики бирәйлән қисқа бир тәблиғ һөҗҗитини қизиниң үндидариға әвәтип бериптикән, алтә йиллиқ кесилипту. Йәнә бир яш балиниң үч дости австралийә вә түркийәгә кетиптикән, униму гуманлиқ, дәп лагерға тутуп кәлди. Һазир чәтәлдә дости яки туғқини бар кишини лагерға солаш адәттики иш болуп қалди. Йәнә бир адәм қошнисиға ‹биз дегән мусулман. Әмди һарақни ташлаң' дәптикән, у киши бу әһвални мәһәллә башқармисиға инкас қилипту, шуниң билән сақчилар қошнисиға нәсиһәт қилған у кишини лагерға елип кәлди.»

Гуваһчиларниң көргән-билгәнлири асасидики баянлириға қариғанда лагерларға қамашниң бирәр конкрет шәрти мәвҗут әмәс болуп, хитай һөкүмитиниң нәзиридики һәрқандақ «гуманлиқ» иш, җүмлидин үндидар яки ватсап арқилиқ чәтәлдикиләр билән алақилишишму лагерға солашқа сәвәб болалайдикән. Гәрчә хитай һөкүмитиниң ашкара тәшвиқатлирида «өгиниш мәркизидә идийәви кесәлликкә гириптар болғанлар һәқсиз давалиниду» дейилсиму, гуваһчиларниң баянлири бундақ лагерлардики қийнақниң һәрқандақ түрмиләрдикидин қелишмайдиғанлиқини тәстиқлайду. Лагерларда йетип чиққан алим вә нур исимлик икки уйғур яш бу һәқтики әһваллар тоғрилиқ сөз болғанда калтәк билән уруш, торусқа есип қоюш, пут-қолини кишәнләп четип қоюп тар өйгә һәптиләп солап қоюш дегәнләрниң әң адәттики усуллар икәнликини тәкитлигән. Улар бу һәқтә мундақ дәйду:
«Улар әмдила 18 яшқа киргән бир балини бәк урувәтти. У балиниң мисирдики туғқини ‹хата' җайни рәсимгә тартип униңға әвәтип бәргән икән. Шуниң билән бу бала таяққа чидимай ахири өзиниң террорчи икәнликини иқрар қилди. Йәнә бир балини бир кечә торусқа есип қоюптикән, уму ағриққа чидимай өзиниң һәрқандақ җинайәткә иқрар болидиғанлиқини ейтипту. Шундақ қилип шу вақитларда 12 квадрат метирлиқ бир өйдә 24 киши бар идуқ. Мени қоюп бәргән чағда у өйдикиләрниң сани 35 кә йәтти. Биз қойдәк бир-биримизгә чаплишип нөвәт билән ухлаймиз вә тамақ йәймиз. Өйниң кичиккинә түңлүки болуп, өйниң ичидики сесиқчилиққа адәм чидиялмайду. Адәм сиғмиғандикин ухлиғанда һәммәйлән янчә ухлаймиз.»

Гуваһчиларниң баянлирида алаһидә орун игилигән йәнә бир нуқта лагерларға соланған кишиләрни тәсвирлигүсиз начар озуқлинишқа мәһкум қилип қийнаш болған. Бу җайларда тойғудәк тамақ йейиш имканийити йоқ болушиға қаримай һәр қетимлиқ «тамақ» ниң алди-кәйнидә бир қатар сиясий тәшвиқатлар буниңға җор болған. Гуваһчилардин рустәм вә әркин мундақ дәйду:
«Һәр қетимлиқ тамақтин бурун ‹компартийә болмиса йеңи җуңго болмайтти' яки ‹сотсиялизм яхши' дегәндәк нахшиларни ейтимиз. Сақчиларниң әлпазиға қарап нахшидин бирни яки иккини, бәзидә үчни ейтимиз. Шуниңдәк ‹партийәгә тәшәккүр! улуғ җуңхуа елигә тәшәккүр! рәис ши җинпиңға тәшәккүр!' дәп шоар товлаймиз. Бәзидә ‹ши рәискә узун өмүр тиләймиз! җуңхуа ели гүлләп-яшнисун!' дегәндәк шоарларни товлаймиз. Лагерда һечкимниң ‹әссаламуәләйкум әләйкум' дейишигә болмайду. Биз һәрқачан хитайчә гәп қилишимиз лазим, ‹рәһмәт' дейиш тоғра кәлсә ‹ше ше' дәймиз. Уйғурчә гәп қилғанни аңлап қалса җазаға тартилимиз. Бир қетим лагерниң мәсули йенимға келип ‹сән хәнзучә билмигәнликиң үчүн мушу йәрдә туруватисән. Бу сениң җинайитиң. Шуңа қачан хәнзучә өгинип болғучә мушу йәрдин чиқмайсән' деди. Мән қамалған лагерда саватсиз деһқанлар, оқуғучилар, докторларму бар. Әмма буларниң бәзилири хитайчә өгинәлмәй бәк қийнилиду.»

Әмма милйонлап уйғурниң лагерларға қамилиши лагерниң сиртидики уйғурларға һечқандақ хатирҗәмлик ата қилалмиған. Әксичә ноқул уйғурларни нишан қилған контроллуқ һәммила җайда ашкара иҗра болған. Гуваһчиларниң бири бу һәқтә гуваһлиқ берип, бир қетимлиқ муқимлиқ йиғинида башлиқларниң һазир һәрқайси җайларда «йешил линийә» ечиш һәққидә сөзлигәнликини, униңда кочидики машинилардин уйғурларниң машинилири мәхсус өчирәт болуп тәкшүрүштин өтидиғанлиқи, башқа машиниларниң ашундақ «йешил линийә» дин тосқунсиз өтүп кетидиғанлиқини сөзләп бәргән. Шу қетимлиқ йиғинда хитай башлиқ ашкара һалда «хәнзу йолдашлар бу җайға шинҗаңни тәрәққий қилдурушқа кәлгән. Шуңа улар ‹йешил линийә' дин маңиду; әмма уйғурлар арисида террорчилар болғанлиқи үчүн уларни мәхсус тәкшүрүш лазим. Шуңа силәр бу һәқтә башқичә пикирдә болмаңлар» дәп көрсәтмә бәргән.

Инкаслардин мәлум болушичә, һазир лагердикиләрни өзгәртиш билән биргә хитай һөкүмитиниң биваситә қоллиши астида иҗра болуватқан «туғқан болуш» сиясити арқилиқ уйғурларниң өйлиригә орунлишивалған хитай кадирлири лагер сиртидики уйғур аилилирини «өзгәртиш» кә зор күч сәрп қилмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт