Insan heqlirini közitish teshkilati: "Lagérlarda némiler boluwatidu?"

Muxbirimiz eziz
2018-09-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur ösmürni ten jazasi bilen soraq qiliwatqan Uyghur saqchilar.
Uyghur ösmürni ten jazasi bilen soraq qiliwatqan Uyghur saqchilar.
Social Media

Insan heqlirini közitish teshkilati 10-séntebir élan qilghan "Idiyewi késellikni yoqitish" témisidiki zor hejimlik doklat xitay hökümiti izchil b d t we bashqa xelq'ara sorunlarda Uyghur diyaridiki lagérlarning mewjutluqini inkar qilip kéliwatqan ehwalda otturigha chiqti. Bu doklatta bayan qilin'ghan lagérlargha munasiwetlik san-sanaqsiz pakitlar we guwahchilarning guwahliq sözliri "Xitay hökümitining qaysi derijide yalghanchiliq qiliwatqanliqi" ni yene bir qétim namayan qildi.

Mezkur doklatta körsitilishiche, nöwette pütün dunyagha ashkara boluwatqan zor kölemlik lagérlar mesilisi "Xitay hökümitining ishghaliyitidiki türkiy tilliq musulmanlar uzundin buyan uchrawatqan milliy zulumning eng yuqiri pellisi" hésablinidiken. "Xitay hökümiti buning üchün ötken on nechche yilda etrapliq we sistémiliq teyyarliq körgen. Buningda zor kölemlik tutqun, qiynaq, idiyewi jehettin qayta qurush we kündilik hayatning her bir halqisighiche kontrol qilish" asasiy mezmun bolghan.

Doklatta bayan qilinishiche, xitay hökümiti bu qétimqi heriketni ongushluq tamamlash üchün aldi bilen 2014-yili "Qattiq zerbe bérish" herikitini bashlighan. Buningda "Qashqisi éniq" bolghan kishiler aldi bilen türmilerge tashlan'ghan. Shuningdin kéyin "Terbiyelesh" namida "Qashqisi ashkara bolmighan" kishiler "Ikki yüzlimichi" dégen namda zor kölemlik tutqunning obyékti bolushqa bashlighan. Guwahchilarning bergen melumatlirigha qarighanda "Chet'ellerdiki zeherlik idiyelerning tesirige uchrash éhtimalliqi bar" dep qaralghanliqi kishiler, bolupmu sezgür, dep qarilidighan 26 döletke chiqqanlar yaki shu jaydiki kishiler bilen alaqileshkenlermu tutqun obyékti bolghan. Guwahchilardin ilham isimlik bireylen bu toghriliq ehwal tonushturup: "Chén chüen'go kelgendin kéyin hökümet kishilerni ishenchlik, adettikiche we ishenchsiz, dep üch türkümge ayridi. Shuningdek ishenchsiz, dep qaralghan kishilerning hemmisini ashu lagérlargha qamidi" deydu.

Mana mushundaq qilip 2018-yilining béshida "Öginish merkizi" namidiki lagérlargha qamalghanlarning sani bir milyondin éship ketken. "Kündüzlük öginish kursliri" gha qatnaydighanlarning sani bolsa ikki milyondin ashqan. Doklatta bu ehwal tipik qilip: "Uyghurlar duch kelgen eng éghir insan heqliri depsendichiliki" dep xulasilen'gen hemde béyjing da'irilirining bu heriketni uzaq mezgil dawam qilmaqchi boluwatqanliqi algha sürülgen. Insan heqlirini közitish teshkilati xitay bölümining mudiri soféy réchardson xanim bu heqte söz qilip: "Bu derijidiki we kölemdiki ehwalgha Uyghurlar uchrap baqmighan" deydu hemde dunyaning buninggha qandaq inkas qayturushining muhimliqini tekitleydu.

Insan heqlirini közitish teshkilati mezkur doklatni teyyarlash üchün bu yil mart éyidin awghust éyighiche bolghan ariliqta mushu xildiki lagérlar we türmiler bilen tonushluqi bolghan 58 kishini ziyaret qilghan. Bu kishilerning guwahliqi bolsa doklatning asasiy matériyal menbesi bolghan. Bashqa-bashqa jaylardiki öz'ara tonushluqi bolmighan bu kishiler Uyghurlar diyarining herqaysi jayliridiki lagérlar we türmilerning eng yéqinqi ehwalini teswirligende ularning bayanliri asasiy jehettin birdeklikke ige bolghan.

Guwahchilarning bayan qilishiche, zor kölemlik tutqun bashlan'ghandin tartipla buningda héchqandaq qanuniy tertip mewjut bolmighan. Guwahchilardin besh kishi chet'el pasporti bilen ürümchige barghanlar bolup, xitay saqchiliri ularni lagérlargha soliwalghandin kéyin ulargha "Biz qosh puqraliqni étirap qilmaymiz" dégen. Emma tutqunlar xitayning asasiy qanunidiki "Chet'el puqraliqini qobul qilghanlarning xitay puqraliqi aptomatik emeldin qalidu" dégen maddini tekitligende ularning nopusi öchürülmigenlikini bahane qilghan. Ehmet isimlik bir guwahchi özining nopusini öchürüwetkenlikini éytqanda uninggha "Bundin kéyin bu yerde körgenlirini bashqilargha sözlimeslik" heqqide wediname yazdurup andin qoyuwetken. Bu guwahchilar shu jeryanda anglighanliri heqqide toxtilip mundaq deydu:
"Saqchilar pat-patla lagérlargha solan'ghan kishilerge namaz oquydighan yaki ashkara bolmighan mesilisi bolghan üch-töt kishining ismini pash qilsa ularni qoyup béridighanliqini éytidu. Soraqta hemmila kishi 'yolwas orunduq' namliq tömür orunduqta olturidu. Buningda tutqunning qol-puti zenjir bilen orunduqqa baghlinidu. Gundipaylar her da'im qamaqtiki kishilerge 'Uyghur we qazaqlar döletning düshmini' dep ashkara söz qilidu. Emma bizdek tutqunlarning héchnémige qurbi yetmeydu. Men bilen bille tutulghanlarning biri sa'itini béyjing waqtigha emes, ürümchi waqtigha tengshep qoyghanliqi üchün tutulghan. Yene biri ashxana achqan yash bala bolup, xéridarlarning ashxanida haraq ichishi yaki tamaka chékishini men'i qilghanliqi üchün lagérgha solan'ghan. 60 Yashlardiki bireylen qisqa bir tebligh höjjitini qizining ündidarigha ewetip bériptiken, alte yilliq késiliptu. Yene bir yash balining üch dosti awstraliye we türkiyege kétiptiken, unimu gumanliq, dep lagérgha tutup keldi. Hazir chet'elde dosti yaki tughqini bar kishini lagérgha solash adettiki ish bolup qaldi. Yene bir adem qoshnisigha 'biz dégen musulman. Emdi haraqni tashlang' deptiken, u kishi bu ehwalni mehelle bashqarmisigha inkas qiliptu, shuning bilen saqchilar qoshnisigha nesihet qilghan u kishini lagérgha élip keldi."

Guwahchilarning körgen-bilgenliri asasidiki bayanlirigha qarighanda lagérlargha qamashning birer konkrét sherti mewjut emes bolup, xitay hökümitining neziridiki herqandaq "Gumanliq" ish, jümlidin ündidar yaki wats'ap arqiliq chet'eldikiler bilen alaqilishishmu lagérgha solashqa seweb bolalaydiken. Gerche xitay hökümitining ashkara teshwiqatlirida "Öginish merkizide idiyewi késellikke giriptar bolghanlar heqsiz dawalinidu" déyilsimu, guwahchilarning bayanliri bundaq lagérlardiki qiynaqning herqandaq türmilerdikidin qélishmaydighanliqini testiqlaydu. Lagérlarda yétip chiqqan alim we nur isimlik ikki Uyghur yash bu heqtiki ehwallar toghriliq söz bolghanda kaltek bilen urush, torusqa ésip qoyush, put-qolini kishenlep chétip qoyup tar öyge heptilep solap qoyush dégenlerning eng adettiki usullar ikenlikini tekitligen. Ular bu heqte mundaq deydu:
"Ular emdila 18 yashqa kirgen bir balini bek uruwetti. U balining misirdiki tughqini 'xata' jayni resimge tartip uninggha ewetip bergen iken. Shuning bilen bu bala tayaqqa chidimay axiri özining térrorchi ikenlikini iqrar qildi. Yene bir balini bir kéche torusqa ésip qoyuptiken, umu aghriqqa chidimay özining herqandaq jinayetke iqrar bolidighanliqini éytiptu. Shundaq qilip shu waqitlarda 12 kwadrat métirliq bir öyde 24 kishi bar iduq. Méni qoyup bergen chaghda u öydikilerning sani 35 ke yetti. Biz qoydek bir-birimizge chapliship nöwet bilen uxlaymiz we tamaq yeymiz. Öyning kichikkine tünglüki bolup, öyning ichidiki sésiqchiliqqa adem chidiyalmaydu. Adem sighmighandikin uxlighanda hemmeylen yanche uxlaymiz."

Guwahchilarning bayanlirida alahide orun igiligen yene bir nuqta lagérlargha solan'ghan kishilerni teswirligüsiz nachar ozuqlinishqa mehkum qilip qiynash bolghan. Bu jaylarda toyghudek tamaq yéyish imkaniyiti yoq bolushigha qarimay her qétimliq "Tamaq" ning aldi-keynide bir qatar siyasiy teshwiqatlar buninggha jor bolghan. Guwahchilardin rustem we erkin mundaq deydu:
"Her qétimliq tamaqtin burun 'kompartiye bolmisa yéngi junggo bolmaytti' yaki 'sotsiyalizm yaxshi' dégendek naxshilarni éytimiz. Saqchilarning elpazigha qarap naxshidin birni yaki ikkini, bezide üchni éytimiz. Shuningdek 'partiyege teshekkür! ulugh jungxu'a élige teshekkür! re'is shi jinpinggha teshekkür!' dep sho'ar towlaymiz. Bezide 'shi re'iske uzun ömür tileymiz! jungxu'a éli güllep-yashnisun!' dégendek sho'arlarni towlaymiz. Lagérda héchkimning 'essalamu'eleykum eleykum' déyishige bolmaydu. Biz herqachan xitayche gep qilishimiz lazim, 'rehmet' déyish toghra kelse 'shé shé' deymiz. Uyghurche gep qilghanni anglap qalsa jazagha tartilimiz. Bir qétim lagérning mes'uli yénimgha kélip 'sen xenzuche bilmigenliking üchün mushu yerde turuwatisen. Bu séning jinayiting. Shunga qachan xenzuche öginip bolghuche mushu yerdin chiqmaysen' dédi. Men qamalghan lagérda sawatsiz déhqanlar, oqughuchilar, doktorlarmu bar. Emma bularning beziliri xitayche öginelmey bek qiynilidu."

Emma milyonlap Uyghurning lagérlargha qamilishi lagérning sirtidiki Uyghurlargha héchqandaq xatirjemlik ata qilalmighan. Eksiche noqul Uyghurlarni nishan qilghan kontrolluq hemmila jayda ashkara ijra bolghan. Guwahchilarning biri bu heqte guwahliq bérip, bir qétimliq muqimliq yighinida bashliqlarning hazir herqaysi jaylarda "Yéshil liniye" échish heqqide sözligenlikini, uningda kochidiki mashinilardin Uyghurlarning mashiniliri mexsus öchiret bolup tekshürüshtin ötidighanliqi, bashqa mashinilarning ashundaq "Yéshil liniye" din tosqunsiz ötüp kétidighanliqini sözlep bergen. Shu qétimliq yighinda xitay bashliq ashkara halda "Xenzu yoldashlar bu jaygha shinjangni tereqqiy qildurushqa kelgen. Shunga ular 'yéshil liniye' din mangidu؛ emma Uyghurlar arisida térrorchilar bolghanliqi üchün ularni mexsus tekshürüsh lazim. Shunga siler bu heqte bashqiche pikirde bolmanglar" dep körsetme bergen.

Inkaslardin melum bolushiche, hazir lagérdikilerni özgertish bilen birge xitay hökümitining biwasite qollishi astida ijra boluwatqan "Tughqan bolush" siyasiti arqiliq Uyghurlarning öylirige orunlishiwalghan xitay kadirliri lagér sirtidiki Uyghur a'ililirini "Özgertish" ke zor küch serp qilmaqta iken.

Toluq bet