Kishilik hoquqni közitish teshkilati: "Lagérlar heqqide dunya némilerni qilalaydu?"

Muxbirimiz eziz
2018-09-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Yighiwélish lagérida ménge yuyush telim-terbiyesi éliwatqanlar.
Yighiwélish lagérida ménge yuyush telim-terbiyesi éliwatqanlar.
Social Media

Kishilik hoquqni közitish teshkilati Uyghurlar diyaridiki lagérlarning hazirqi ehwali hemde Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan qatmu-qat zulumlar heqqide teyyarlap chiqqan 125 betlik doklatqa "Idiyewi késellikni yoqitish" dep mawzu qoyulghan. Doklattin melum bolushiche, xitay hökümitining neziride Uyghurlarning pütkül meniwi dunyasi "Idiyewi késellik" dep qariliwatqan bolup, bu "Késellik" ni özgertish üchün tesis qilin'ghan lagérlar izchil "Heqsiz doxturxana" dep teshwiq qilinip kelmekte. Halbuki bu "Doxturxanilar" diki éghir qiynaq we turmush shara'itining nacharliqi sewebidin bu jaylargha saq kirip ketkenlerdin birmunchisining bu jaylarda hayatidin ayrilghanliqi heqqide melumatlar otturigha chiqmaqta.

Doklattin melum bolushiche, Uyghurlar diyaridiki bu lagérlarning sirtida turuwatqanlar kündüzlük we kechlik "Öginish kursliri" da özlirining siyasiy mewqelirini özgertish bilen jiddiy meshghul boluwatqan, kishilerning erkin yötkilish yaki seper qilish erkinliki izchil chekliniwatqan, diniy étiqadqa munasiwetlik herqandaq amillar "Esebiylik" ning alametliri dep qariliwatqan omumi weziyette Uyghur jem'iyitide a'ililer xaniweyran bolup kétish, a'ile ezaliri bir-biridin juda bolush, sirttikiler bilen xususiy alaqide bolushqa chek qoyush hemde chet'eldikilerni qaytip kélishke mejburlash dégenler da'imliq hadisilerdin bolup qalmaqta iken. Shuning üchün insan heqlirini közitish teshkilati bu ehwalgha qarita xitay hökümitige we xelq'aragha yüzlinip, öz pikirini bayan qilghan.

Doklatta körsitilishiche, nöwette xitay hökümitining Uyghurlar diyarida qiliwatqanliri xitayning asasiy qanunigha pütünley xilap bolupla qalmastin, xitay imza qoyghan xelq'araliq ehdinamilergimu xilap iken. Eng addiysi Uyghurlarning xalighanche qolgha élinishi we késilishi, shuningdek bu jeryanda erkinliktin mehrum qaldurulushi xitayning barliq qanunlirigha xilap. Qanunlardiki "Hemme milletning we shexsning qanun aldida barawer ikenliki" ashkara irqiy ayrimichiliqqa, "Puqralarning söz we metbu'at erkinliki barliqi" bolsa Uyghurlarning oy-xiyalliriningmu "Qanun'gha xilap" bolushigha yol achmaqta iken. Lagérlargha apirilghan kishilerni jismaniy jehettin qiynash bolsa xitayning asasiy qanunigha we xelq'ara ehdinamilerge pütünley zit iken.

Xitay hökümitining diniy étiqad erkinlikini ijra qilish heqqidiki wediliri bolsa nöwette herqandaq diniy étiqadqa mensup amillarning "Esebiylik" dep qarilishi sewebidin alliqachan quruq gepke aylinip qalghan. Netijide hökümetning biwasite kontrolluqida we nazaritide boluwatqan diniy pa'aliyetlerla "Qanunluq" bolush weziyiti omumlashqan. Xitayning "Pasport qanuni" diki "Herqandaq teshkilat yaki shexsning bashqilarning pasportini yighiwélish hoquqi yoq" dégen maddilar Uyghurlarning qolida pasport bolmasliqtek ré'alliq bilen robro bolup, Uyghurlar héchnege midirliyalmaydighan weziyetni mesxirilik eks ettürmekte iken.

Doklatta alahide tekitlen'gen yene bir nuqta hazir Uyghurlarning héchqandaq xususiyet makani we hoquqi bolmasliq bolup, bu sahedimu xitay hökümiti öz qanunlirini bir yaqqa qayrip qoymaqta iken. Xitayning "Jinayi ishlar qanuni" da puqralarning barmaq izi, qan ewrishkisi, gén ewrishkisi we bashqa bi'ologiyelik uchurlirini shu kishi melum jinayetke chétishliq bolup qalghandila élishqa bolidu. Emma nöwette pütkül Uyghurlarning bi'ologiyelik uchurliri ularning ijaziti bolmighan ehwalda toplinip, hökümetning sanliq melumat ambirigha toplan'ghan. Uyghurlarning a'ililiri bolsa öy igisi xalimighan ehwalda xitay kadirlarning yétip-qopidighan makanigha aylinip, hökümet da'irilirining Uyghur a'ililirini biwasite kontrol qilish we nazaret qilish wasitisi bolup qalghan.

Doklatta nöwette Uyghurlar diyarida mewjut boluwatqan barliq asasiy mesililer ret-réti bilen körsitilgendin kéyin, xitay hökümitige lagérlarni derhal taqash, "Qattiq zerbe bérish herikiti" ni toxtitish, Uyghurlarning xitay asasiy qanunidiki hoquqlirigha heqiqiy menide kapaletlik qilish, chén chu'en'go we bashqa yughuri derijilik emeldarlarning Uyghurlarni basturush jeryanida oynighan rolini adil tekshürüsh, Uyghurlarning bi'ologiyelik uchurlirini we shexsiy uchurlirini yighishni toxtitish, Uyghurlarning pasportlirini qayturup bérish, bigunah solaqqa chüshkenlerge tégishlik tölem bérish qatarliq bir qatar tewsiyelerni yollaydu. Shuning bilen birge xitay xelq qurultiyigha we atalmish "Sh u a r xelq qurultiyi" gha "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" we bashqa qanun-nizamlarni qaytidin qarap chiqip, uni xelq'araliq ölchemlerge bina'en qayta tüzüp chiqishqa dewet qilidu. Emma mezkur doklat élan qilin'ghandin kéyin xitay hökümiti bu heqte ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida mezkur doklatni "Pakitlarni burmilighan" dep inkar qilidu. Shuningdek kishilik hoquq teshkilatini "Xitaygha qarita bir tereplime qarashta bolghan, hazir shinjangdiki herqaysi milletler ittipaq we inaq yashimaqta. Uyghurlar siyasiy, iqtisad, medeniyet we diniy étiqad erkinlikidin toluq behrimen bolmaqta" dégendek kona yalghanlirini qaytidin tekrarlighan.

Doklatta yene qazaqistan hökümitige teklip sunulup, xitay hökümitige türkiy tilliq musulmanlargha qaritilghan basturushni toxtitish, lagérdikilerni derhal qoyuwétishke bésim qilish, xitay tewesidin kélip siyasiy panahliq tiligenlerni xitaygha qayturmasliq, siyasiy panahliqqa sherti chüshidighanlarning iltimasini téz sür'ette tamamlash, xitaydin kelgen qazaqlarning qazaqistan puqraliqini élishigha qulayliq yaritip bérishni telep qilidu.

Mezkur doklatta yene türkiye hökümitigimu teklip bérilip türkiyediki Uyghurlarni xitaygha qayturulushtin qoghdap qélish, qisqa mezgillik iqamet bilen turuwatqanlarni uzun mezgillik iqamet bilen temin étish, ata-anisi yoq Uyghur ösmürlirige iqamet we ma'arip shara'iti yaritip bérish telep qilin'ghan.

Doklatning axirida dunyaning bashqa jayliridiki hökümetler we teshkilatlargha xitay hökümitini "Qattiq zerbe bérish" ni toxtitishqa chaqirish, chén chu'en'go we bashqa yughuri derijilik emeldarlargha magnétiski qanuni boyiche jaza bérishni tekitlesh, xitaygha éksport qilinidighan téxnikiliq mehsulatlarni kontrol qilish, Uyghur we qazaqlarni xitaygha qayturmasliq, ularning siyasiy panahliq iltimaslirini tézlitip béjirish, Uyghurlar diyaridiki basturushlarni musteqil tekshürüsh guruppisi ewetip tekshürüsh qatarliq tekliplerni sun'ghan.

Melum bolushiche, mezkur doklatni teyyarlash jeryanida kishilik hoquqni közitish teshkilati chén chu'en'gogha mexsus mektup yollap, alaqidar mesililer boyiche 15 so'alni ewetip bergen bolsimu, chén chu'en'go buninggha jawab qayturmighan. Emma doklat élan qilin'ghandin kéyin bolsa xitay hökümiti buningdiki pakitlarni derhalla "Emeliyettin chetnigen" dep inkar qilghan.

Toluq bet