Муһаҗирәттики уйғурлар "тәрбийәләш мәркизи" дики тутқунларни аңлатмақта

Мухбиримиз меһрибан
2018-04-04
Share
yepiq-terbiyelesh-ayal-kocha.jpg Мәлум кочисида сим торниң ичидә туруп сиртни көзитиватқан хитай қораллиқ күчлири. 2014-Йили 1май, үрүмчи.
AP Photo/Ng Han Guan

Хитай даирилири бултурдин башлап уйғур диярида "тәрбийәләш мәркәзлири" дәп аталған лагерларни қуруп, уйғурларни түркүм-түркүмләп бу җайларға қамашни башлиған болса, чәт ‘әлләрдә муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларға һәр хил йоллар арқилиқ тәһдит қилип, уларниң юртида тутқун қилинған уруқ-туғқанлириниң әһвалини дуняға аңлитиштин тосмақта.

Әмма мушундақ шараиттиму муһаҗирәттә яшаватқан зор бир түркүм уйғурлар, дуня уйғур қурултийи қатарлиқ чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң чақириқиға аваз қошуп, наразилиқ намайиш қилиш вә даириләр тәрипидин тутқун қилинған уруқ-туғқанлириниң әһвалини өз дөләтлиридики кишилик һоқуқ тәшкилатлири, һөкүмәтләр вә хәлқара таратқуларға аңлитишни давамлаштурмақта.

Канададики гүлнур ханим вә норвегийәдики зивидә ханимлар радийомиз арқилиқ, хитай даирилири тәрипидин тутқун қилинип, "тәрбийәләш мәркәзлири" гә қамалған туғқанлириниң әһвалини аңлатти.

Канададин зияритимизни қобул қилған гүлнур ханимниң билдүрүшичә, юрти хотәндики 26 яшлиқ бир нәврә иниси-муһәммәт ели "диний етиқади күчлүк" дегән гуман билән 2017-йил 9-айда тутқун қилинип, бир айдин кейин диний ашқунлуқ билән әйиблинип муддәтлик қамақ җазасиға һөкүм қилинған. Гүлнур ханимниң бу йил 40 яшларға киргән қейин иниси абдурешит бу йил 2-ай мәзгилидә тутқун қилинип хотәндики "тәрбийәләш лагери" ға елип кетилгән.

Гүлнур ханим хотәндики аталмиш "тәрбийәләш мәркәзлири" һәққидә уруқ-туғқанлиридин аңлиған әһвалларни баян қилип, хотәндики "тәрбийәләш мәркәзлири" гә қамалғанларниң һәр күни сиясий өгинишкә орунлаштурулғандин башқа уларға йәнә 3000 дин 4000 ға қәдәр хитай йезиқини тонуш тәлипи қоюлғанлиқи үчүн, аллиқачан оттура яш мәзгилигә қәдәм қойған қейин иниси абдурешитниң хитай йезиқини өгиниши у қәдәр асанға тохтимайдиғанлиқини билдүрди. У йәнә вәтинидики уруқ-туғқанлириниң униң тәрбийәләш мәркизидин пат йеқинда қоюп берилишидин үмид үзгәнликини билдүрди.

Норвегийәдин зияритимизни қобул қилған зивидә ханимму 2017-йилдин буян хитай даирилири тәрипидин тутқун қилинип, аталмиш "тәрбийәләш мәркәзлири" гә қамалған кичик аписи айгүл қасим вә нәврә сиңлиси патимә абдурешитниң әһвалини норвегийә уйғур комитетиға йоллиғанлиқини билдүрди.

Зивидә ханимниң билдүрүшичә, у бу йил 15-март күни дуня бойичә бирла вақитта өткүзүлгән "бир аваз бир қәдәм аяллар намайиши" диму үрүмчидики "тәрбийәләш мәркизи" гә қамалған кичик аписи айгүл қасимниң рәсимини көтүрүп намайишқа қатнашқан.

Униң билдүрүшичә, бу йил 40 яштин ашқан кичик аписи айгүл қасим 2009-йили үрүмчидә йүз бәргән "5-июл" намайишиниң әтиси йүз бәргән әрлири вә балилирини тепип беришни тәләп қилип, үрүмчи шәһәрлик сақчи идариси алдиға топланған аяллар намайишиға қатнашқанлардин бири икән. Хитай тили раван болған айгүл қасим әйни чағда аялларға вакалитән сәһнигә чиқип, үрүмчи шәһәр башлиқи лиҗи билән сөзләшкән. Әмма, шу күни намайиш тарқиғандин кейин, айгүл қасим тутқун қилинип, 6 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинған. 2015-Йили җаза муддити толғандин кейин қоюп берилгән айгүл қасим бултур 2-ай мәзгилидә башланған дәсләпки тутқунда, хәтәрлик кишиләр тизимлики бойичә дәсләпки түркүмдә қайтидин тутқун қилинип, "тәрбийәләш мәркизи" гә елип кетилгән. Шундин буян уруқ-туғқанлар айгүл қасим ниң "тәрбийәләш мәркизи" дики әһвали һәққидә учур алалмиған.

Зивидә ханимниң билдүрүшичә, бир һәптә илгири тутқун қилинған нәврә сиңлиси патимә абдурешитниң әсли юрти қумул болуп, патимә абдурешит вә униң ери 10 нәччә йилдин буян үрүмчидә өз алдиға тиҗарәт қилип тирикчилик қиливатқанлар икән. 2017-Йили ери тутқун қилинип "тәрбийәләш мәркизи" гә елип кетилгәндин кейин, бир яшқа кирмигән бовақ балисини ялғуз беқиватқан патимә абдурешитму бу йил 3-айниң ахири тутқун қилинип, "тәрбийәләш мәркизи" гә елип кетилгән. Уларниң беқимсиз қалған бовақ балиси бу аилидики башқа уруқ-туғқанларниң беқишиға һавалә қилинған.

Зивидә ханимдин униң тутқун қилинған туғқанлириниң әһвалини уйғур тәшкилатлири вә әркин асия радийоси қатарлиқ хәлқара таратқуларда аңлитишқа немә сәвәб болғанлиқини сориғинимизда, у хитай даирилири тәрипидин тутқун қилинип әркинликидин мәһрум қилинған қериндашлириниң әһвалини дуняға билдүрүш вә уларниң балдуррақ әркинликкә чиқишида, өзиниң мәҗбурийити бар дәп қариғанлиқи үчүн бу әһвалларни ашкарилиғанлиқини билдүрди.

Германийәдики уйғур паалийәтчилиридин дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитети мудири турғунҗан алавудун әпәнди дуня уйғур қурултийи орунлаштурған "10 миң кишилик мәһбусни тизимлаш" гурупписиниң германийәдики әзалириниң бири. Турғунҗан әпәндиму радийомиз зияритини қобул қилип, өз қарашлирини баян қилди.

У, хитай даирилириниң учурларни қамал қилиши вә сақчилар арқилиқ чәтәлләрдики уйғурларға қаратқан тәһдитни күчәйткәнлики үчүн түрмиләр вә аталмиш "тәрбийәләш мәркәзлири" намидики җаза лагерлириға қамалған уйғурлар һәққидә учур игиләш тәс болуватқан шараитта тутқундики уйғур қериндашлириниң әһвалини әркин асия радийоси арқилиқ дуняға аңлатқан бу икки ханимниң муһаҗирәттики уйғурларға үлгә тикләп бәргәнликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт