Muhajirettiki Uyghurlar "Terbiyelesh merkizi" diki tutqunlarni anglatmaqta

Muxbirimiz méhriban
2018-04-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Melum kochisida sim torning ichide turup sirtni közitiwatqan xitay qoralliq küchliri. 2014-Yili 1may, ürümchi.
Melum kochisida sim torning ichide turup sirtni közitiwatqan xitay qoralliq küchliri. 2014-Yili 1may, ürümchi.
AP Photo/Ng Han Guan

Xitay da'iriliri bulturdin bashlap Uyghur diyarida "Terbiyelesh merkezliri" dep atalghan lagérlarni qurup, Uyghurlarni türküm-türkümlep bu jaylargha qamashni bashlighan bolsa, chet ‘ellerde muhajirette yashawatqan Uyghurlargha her xil yollar arqiliq tehdit qilip, ularning yurtida tutqun qilin'ghan uruq-tughqanlirining ehwalini dunyagha anglitishtin tosmaqta.

Emma mushundaq shara'ittimu muhajirette yashawatqan zor bir türküm Uyghurlar, dunya Uyghur qurultiyi qatarliq chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirining chaqiriqigha awaz qoshup, naraziliq namayish qilish we da'iriler teripidin tutqun qilin'ghan uruq-tughqanlirining ehwalini öz döletliridiki kishilik hoquq teshkilatliri, hökümetler we xelq'ara taratqulargha anglitishni dawamlashturmaqta.

Kanadadiki gülnur xanim we norwégiyediki ziwide xanimlar radiyomiz arqiliq, xitay da'iriliri teripidin tutqun qilinip, "Terbiyelesh merkezliri" ge qamalghan tughqanlirining ehwalini anglatti.

Kanadadin ziyaritimizni qobul qilghan gülnur xanimning bildürüshiche, yurti xotendiki 26 yashliq bir newre inisi-muhemmet éli "Diniy étiqadi küchlük" dégen guman bilen 2017-yil 9-ayda tutqun qilinip, bir aydin kéyin diniy ashqunluq bilen eyiblinip muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Gülnur xanimning bu yil 40 yashlargha kirgen qéyin inisi abduréshit bu yil 2-ay mezgilide tutqun qilinip xotendiki "Terbiyelesh lagéri" gha élip kétilgen.

Gülnur xanim xotendiki atalmish "Terbiyelesh merkezliri" heqqide uruq-tughqanliridin anglighan ehwallarni bayan qilip, xotendiki "Terbiyelesh merkezliri" ge qamalghanlarning her küni siyasiy öginishke orunlashturulghandin bashqa ulargha yene 3000 din 4000 gha qeder xitay yéziqini tonush telipi qoyulghanliqi üchün, alliqachan ottura yash mezgilige qedem qoyghan qéyin inisi abduréshitning xitay yéziqini öginishi u qeder asan'gha toxtimaydighanliqini bildürdi. U yene wetinidiki uruq-tughqanlirining uning terbiyelesh merkizidin pat yéqinda qoyup bérilishidin ümid üzgenlikini bildürdi.

Norwégiyedin ziyaritimizni qobul qilghan ziwide xanimmu 2017-yildin buyan xitay da'iriliri teripidin tutqun qilinip, atalmish "Terbiyelesh merkezliri" ge qamalghan kichik apisi aygül qasim we newre singlisi patime abduréshitning ehwalini norwégiye Uyghur komitétigha yollighanliqini bildürdi.

Ziwide xanimning bildürüshiche, u bu yil 15-mart küni dunya boyiche birla waqitta ötküzülgen "Bir awaz bir qedem ayallar namayishi" dimu ürümchidiki "Terbiyelesh merkizi" ge qamalghan kichik apisi aygül qasimning resimini kötürüp namayishqa qatnashqan.

Uning bildürüshiche, bu yil 40 yashtin ashqan kichik apisi aygül qasim 2009-yili ürümchide yüz bergen "5-Iyul" namayishining etisi yüz bergen erliri we balilirini tépip bérishni telep qilip, ürümchi sheherlik saqchi idarisi aldigha toplan'ghan ayallar namayishigha qatnashqanlardin biri iken. Xitay tili rawan bolghan aygül qasim eyni chaghda ayallargha wakaliten sehnige chiqip, ürümchi sheher bashliqi liji bilen sözleshken. Emma, shu küni namayish tarqighandin kéyin, aygül qasim tutqun qilinip, 6 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan. 2015-Yili jaza mudditi tolghandin kéyin qoyup bérilgen aygül qasim bultur 2-ay mezgilide bashlan'ghan deslepki tutqunda, xeterlik kishiler tizimliki boyiche deslepki türkümde qaytidin tutqun qilinip, "Terbiyelesh merkizi" ge élip kétilgen. Shundin buyan uruq-tughqanlar aygül qasim ning "Terbiyelesh merkizi" diki ehwali heqqide uchur alalmighan.

Ziwide xanimning bildürüshiche, bir hepte ilgiri tutqun qilin'ghan newre singlisi patime abduréshitning esli yurti qumul bolup, patime abduréshit we uning éri 10 nechche yildin buyan ürümchide öz aldigha tijaret qilip tirikchilik qiliwatqanlar iken. 2017-Yili éri tutqun qilinip "Terbiyelesh merkizi" ge élip kétilgendin kéyin, bir yashqa kirmigen bowaq balisini yalghuz béqiwatqan patime abduréshitmu bu yil 3-ayning axiri tutqun qilinip, "Terbiyelesh merkizi" ge élip kétilgen. Ularning béqimsiz qalghan bowaq balisi bu a'ilidiki bashqa uruq-tughqanlarning béqishigha hawale qilin'ghan.

Ziwide xanimdin uning tutqun qilin'ghan tughqanlirining ehwalini Uyghur teshkilatliri we erkin asiya radiyosi qatarliq xelq'ara taratqularda anglitishqa néme seweb bolghanliqini sorighinimizda, u xitay da'iriliri teripidin tutqun qilinip erkinlikidin mehrum qilin'ghan qérindashlirining ehwalini dunyagha bildürüsh we ularning baldurraq erkinlikke chiqishida, özining mejburiyiti bar dep qarighanliqi üchün bu ehwallarni ashkarilighanliqini bildürdi.

Gérmaniyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitéti mudiri turghunjan alawudun ependi dunya Uyghur qurultiyi orunlashturghan "10 Ming kishilik mehbusni tizimlash" guruppisining gérmaniyediki ezalirining biri. Turghunjan ependimu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, öz qarashlirini bayan qildi.

U, xitay da'irilirining uchurlarni qamal qilishi we saqchilar arqiliq chet'ellerdiki Uyghurlargha qaratqan tehditni kücheytkenliki üchün türmiler we atalmish "Terbiyelesh merkezliri" namidiki jaza lagérlirigha qamalghan Uyghurlar heqqide uchur igilesh tes boluwatqan shara'itta tutqundiki Uyghur qérindashlirining ehwalini erkin asiya radiyosi arqiliq dunyagha anglatqan bu ikki xanimning muhajirettiki Uyghurlargha ülge tiklep bergenlikini tekitlidi.

Toluq bet