Wakaletsiz milletler teshkilati b d t gha Uyghurlar heqqide doklat sundi

Muxbirimiz erkin
2014.03.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
toppa-yaghliq-saqal-ramzan.jpg Xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan türlük bésimi we diniy étiqad cheklimiliri Uyghurlarni chüshkünleshtürmekte. 2009-Yili 17-iyul, ürümchi.
AFP

Wakaletsiz milletler we xelqler teshkilati b d t iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet heqliri komitétigha sun'ghan xitaygha alaqidar doklatta, b d t ni xitaydiki iqtisadiy, ijtima'iy, medeniyet heqliri buzghunchiliqqa uchrawatqan Uyghur, tibet we mongghullargha diqqet qilishqa chaqirghan.

B d t iqtisadiy, ijtima'iy, medeniyet heqliri komitétining 52-qétimliq yighini bu yil 28-apréldin 23-maygha qeder jenwede échilidu.

Wakaletsiz millet we xelqler teshkilati b d t gha sun'ghan doklatida, Uyghur, tibet we mongghullar olturushluq rayonlar resmiy “Aptonom rayonluq” salahiyetke ige bolsimu, biraq ularning dawamliq basturush we kemsitishke uchrap kéliwatqanliqini tekitligen. Doklatta bu milletlerning medeniyet, diniy we ma'arip hoquqi qatarliq jehetlerde jiddiy cheklimige duch kéliwatqanliqi, mesilen, mekteplerde yerlik xelqning tilini cheklesh dawamliq küchiyiwatqanliqi, eng éghiri, bu xil cheklime namratliq, muwapiq olturaq öy we dawalinishqa érishelmeslik ehwali astida dawam qiliwatqanliqi bildürülgen.

Doklatta, Uyghurlarning ehwali heqqide toxtilip: shinjang Uyghur aptonom rayoni xitay zéminining 6 den bir qismini igileydu, uran qatarliq tebi'iy bayliqlar pewqul'adde mol. Xitay hökümiti bu rayonning tebi'iy bayliqini dawamliq échiwatidu. Biraq, Uyghur xelqi özining kélechikini özi belgiliyelmeydu. Uning üstige, ular diniy erkinlik jehette éghir cheklimige uchrawatidu. Uyghurlar özining diniy rehberlirini özi talliyalmaydu. Imamlarning ayliq siyasiy öginishke qatnishishi telep qilinidu. Xitay hökümiti Uyghur kishilik hoquq organliri xitay hökümiti teripidin bölgünchilikke qutratquluq qilidighan térrorluq teshkilatlar, dep qarilip, b d t yighinlirida pat-pat chekleshke uchrap turidu, dep körsetken.

Wakaletsiz millet we xelqler teshkilatining mezkur doklatni teyyarlighan mes'ul xadimlirining biri, piéré ependi ziyaritimizni qobul qilip, b d t gha sunulghan doklatta nuqtiliq 3 mesile gewdilik otturigha qoyulghanliqini bildürdi.

U: Uyghurlargha alaqidar mesililerde asasliq qosh tilliq ma'arip, diniy erkinlik mesilisi nuqtiliq gewdilendürüldi. Yeni diniy mesilide diniy telim bérish-élish hoquqi, erkin diniy ibadet qilish, diniy étiqad seweblik kemsitishke uchrimasliq mesilisi otturigha qoyuldi. Bu mesile doklattiki jiddiy nuqtilarning biri. Yene bir achquchluq mesile bolsa, ishqa orunlishishta kemsitishke uchrash mesilisidur, dédi.

Eger bu doklat b d t iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet komitétining 28-aprél bashlinidighan 52‏-qétimliq yighinida muzakirige qoyulsa, bu Uyghur mesilisining bu yil kirgendin buyan 2-qétim b d t yighinida otturigha qoyulushi bolup qalidu. Uyghur mesilisi 19‏-mart b d t kishilik hoquq kéngishining yighinida otturigha qoyulghan. Biraq xitay hökümiti yighinda Uyghurlarning heq-hoquqi buzghunchiliqqa uchrawatqanliqini ten almighan.

Doklatta, xitayning xenzu köchmenlirini az sanliq millet rayonlirigha köchürüwatqanliqini tenqidlep, buning yerlik xelqni öz yurtida az sanliq orun'gha chüshüp qoyuwatqanliqini tekitligen.

Doklatta mundaq déyilgen: xitay hökümiti az sanliq millet rayonlirining iqtisadiy, ijtima'iy tereqqiyatini algha sürüsh namida, xen köchmenlirini dawamliq tibet, ichki mongghul we shinjang Uyghur aptonom rayonigha köchüp bérip olturaqlishishqa righbetlendürüp keldi. Buning aqiwitide, tibet, mongghul we Uyghurlar öz yurtida az sanliqqa aylinip qaldi. Ular ma'arip, ishqa orunlishish we salametlik qatarliq jehetlerde alahide imtiyazgha ige xenzularning tesiri astida qaldi. Az sanliq millet kishilirige 2-derijilik puqra mu'amilisi qilinmaqta. Köchmenlerning éqip kirishi yer zémin, su qatarliq tebi'iy bayliqlarda qischiliq keltürüp chiqardi.

Wakaletsiz millet we xelqler teshkilati b d t da wekillik orni yoq millet we xelqlerning xelq'ara ammiwi teshkilati. Sherqiy türkistan mezkur organning qurghuchi ezalirining biri. Mezkur organning xadimi piéré ependi, bu doklatning meqsiti b d t méxanizmi arqiliq toqunush künsayin küchiyip kétiwatqan sherqiy türkistanda tinchliqni algha sürüsh ikenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: sherqiy türkistandiki yaki xitay hökümitining atishi boyiche shinjang Uyghur aptonom rayonidiki toqunush weqeler yéngiliq emes. Biraq yéngiliq yéqindin buyan bu rayonda yüz bergen weqelerning hessilep köpiyip kétishi we téximu zorawan tüs élishidur. Méningche éhtimal buning xitay hökümiti bilen héchqandaq bir di'alog yoqluqi bilen alaqidar teripi bar. Uyghurlarning medeniyet, puqraliq we siyasiy heqlirige hörmet qilinmidi. Elwette, bu ehwal pütün xitaygha ortaq ehwal bolsimu, lékin az sanliq milletler rayonlirida alahide éghir. Méningche, bu mesililer hajetsiz jiddiylik peyda qilip, puqralarni téximu zorawanliqqa mejburlidi. Elwette, biz zorawanliqni qattiq eyibleymiz. Shunga biz b d t méxanizmi arqiliq bu siyasetni tüzitishke heriket qilduq. Emeliyettiki meqsitimiz xitay hökümiti bilen toqunushushning ornigha tinchliqni algha sürüsh.

Wakaletsiz millet we xelqler teshkilati b d t gha sun'ghan doklatida yene, xitayning térrorluqqa qarshi turushni bahane qilip, az sanliq milletlerge zerbe bériwatqanliqi, ularning ipade erkinlikini ret qiliwatqanliqini eskertip, buning Uyghurlarni nishan qilghan bir xil kemsitish shekli ikenlikini otturigha qoyghan.

Doklatta: ularning diniy we medeniyet hoquqi éghir tosqunluqqa uchridi. Siyasiy meqsetlik qolgha élish omumi yüzlük hadise. Da'iriler 2014-yili 1‏-ayda ataqliq ziyaliy ilham toxtini uning shinjang siyasitige qarita tenqidi pikri seweblik qolgha aldi. U peqet ötken yili yüz bergen tyen'enmén meydanigha hujum qilish weqesidin kéyin, Uyghurlargha qaritilghan bésim küchiyip kétiwatqanliqidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen, xalas. Uning pikri bashqa barliq guruhlargha nisbeten mötidil bolsimu, biraq u bir aydin artuq tutup turulup, bu yil 2‏-ayda “Bölgünchilik” bilen eyiblinip resmiy qolgha élindi, dégen.

Doklatta yene, ilham toxtining mesilisi kishini pewqul'adde endishige salidighanliqi, chünki u héchqachan bölgünchilikni teshebbus qilip barmighanliqini agahlandurup, ilham toxtining abruyini oylashqanda uning qolgha élinishi we tutqun qilinishi rayondiki tinchliqqa éghir tehdit peyda qilidighanliqini tekitligen.

Piéré ependi, ilham toxtining qolgha élinishini Uyghur weziyitidiki tipik weqe, dep körsitip, ilham toxti ependining qolgha élinishi kishini pewqul'adde endishige salidu. Chünki, u zor inawetke ige ziyaliy we pa'aliyetchi. Méningche uning qolgha élinishi tipik weqe. U, jem'iyet birdek étirap qilghan pa'aliyetchiler emes, belki yene mötidil bir pa'aliyetchi. U héchqachan sherqi türkistan musteqilliqi yaki bölgünchilikke chaqiriq qilip baqmighan. Halbuki, u xitay da'irilirige masliship heriket qilghan bolsimu, lékin yenila bölgünchilik bilen eyiblinip, xalighanche qolgha élindi, dep körsetti.

Doklatning axirida wakaletsiz milletler teshkilati xitay hökümitining oyliship körüshini tewsiye qilip, 10 türlük telepni otturigha qoyghan. Bu 10 türlük telep heqiqiy aptonomiye yolgha qoyup, az sanliq milletler qanunini ijra qilish, iqtisadi menpe'ettin barliq milletlerni teng behrimen qilish, diniy erkinlikke buzghunchiliq qilghan emeldarlarni jinayi jawabkarliqqa tartish, yerlik milletlerning hayatliq yoligha tesir qilidighan mesililerde ularning testiqini élish, charwichilarni mejburi köchürüshni toxtitish, ma'arip ishlirida az sanliq milletlerning tiligha kapaletlik qilish, hökümet höjjetlirini xitay we az sanliq milletler tilida teng tarqitish, ma'arip we ishqa orunlishishtiki kemsitishke xatime bérish qatarliq tewsiyilerni öz ichige alghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.