"халис фонди җәмийити" ниң қурғучиси аблимит халис һаҗи тутқун қилинған

Мухбиримиз әркин
2018-08-15
Share
herbiy-saqchi-uyghur-boway.jpg Уйғур бовайниң коча чарлаватқан хитай қораллиқ әскәрлириниң йенидин өтүп кетиватқан көрүнүши. 2009-Йили 9-июл, үрүмчи.
AP

Тонулған мәрипәтпәрвәр тиҗарәтчи вә "халис фонди җәмийити" ниң қурғучиси аблимит һошур халис һаҗимниң хитай дөләт аманлиқ әтрити тәрипидин тутқун қилинғанлиқи билдүрилди. У хитай даирилири өткән йилниң башлиридин башлап уйғур тиҗарәтчилирини, зиялийлирини, диний өлималирини вә һоқуқдарлирини кәң көләмлик тутқун қилип, йиғивелиш лагерлириға, тәрбийәләш мәркәзлиригә яки түрмиләргә қамашқа башлиғандин бери тутқун қилинған қилинғанлиқи ашкариланған йәнә бир тонулған уйғур җамаәт әрбаби.

Халис һаҗимниң чәтәлдики уруқ-туғқанлириниң билдүрүшичә, бу йил 65 яшлиқ аблимит халис һаҗим буниңдин икки ай аввал хитай дөләт аманлиқ әтрити тәрипидин үрүмчидә тутқун қилинип, ғулҗиға елип кетилгән. Униң билән биргә халис һаҗимниң тиҗарәтчи иниси абдурешит һаҗим, униң атушлуқ шерики вәли һаҗим вә һемитҗан исимлик қәшқәр бәшкерәмлик тиҗарәтчи тәң тутқун қилинған. Абдурешит һаҗим билән вәли һаҗим үрүмчидики атақлиқ уйғур ресторани -мираҗ рестораниниң игилиридин болуп, биз чаршәнбә күни бу ресторанға телефон қилған болсақму, лекин телефонимизни һечким алмиди.

Халис һаҗимниң канадада турушлуқ ана бир иниси әркин моллаәйсаниң билдүрүшичә, аблимит һаҗим 20 нәччә йил аввал "халис фонди җәмийити" қуруп, уйғурларниң мәрипәт ишлириға ярдәм қилғанлиқи сәвәблик тутқун қилинған. У, бу йил 63 яшлардики акиси абдурешит һаҗим билән униң шерики вәли һаҗимниң "халис фонди җәмийити" билән һечқандақ алақиси болмисиму, лекин уларниң униңға четишлиқ, дәп тутқун қилинғанлиқини бу қетим лекин, һемитҗан һаҗимларниң немә үчүн тутқун қилинғанлиқини билмәйдиғанлиқи, бу үчәйләнниң үз вақтидики "халис фонди җәмийити" билән һечқандақ алақиси йоқлуқини билдүрди.

Әркин: "бу хәвәрниму биз уқмиған, бир йилдәк болди, биз гәп қилишалмайватимизғу телефон билән. Йеқинда бизни билидиған, бизниң акилиримизни тонуйдиған түркийәдики бир қериндишимиз ғулҗиға берип бир ай туруп кәпту. Акилиримни тутуп кәткәнликини шу қериндишимиз арқилиқ аңлидуқ. Аңлиғинимни 2 һәптә болди".

Мухбир: "тутулуп кәткән вақтичу? тутулған вақти қачанкән?"

Әркин: "тутулуп кәткән вақти тәхминән 2 йерим ай болған охшайду. Үрүмчидин тутуп әкитипту. Абдурешит һаҗим ‹мираҗ'дегән ашханини ачқан у акимиз. Вәли һаҗим дегән шу ашханиниң шерики, абдурешит һаҗимниң шерики. Уларниң фонди җәмийәт биләнму һечқандақ алақиси йоқ, у вақитта улар атушта туратти. Бу қетим шуниңға бағлап абдурешит һаҗим, вәли һаҗим, аблимит һаҗим халисни, униңдин кейин һемитҗан, дәп бәш керәмлик бир бала бар иди, акилиримиз билән мунасивити бар, шуларни тутуп ғулҗиға әкитипту, аңлиған хәвиримиз шу болди".

Мухбир: "уни рәсмий сақчилар тутуп кәткән гәпму яки иҗтимаий райондикиләр тутуп, "тәрбийәләш" кә елип кәткәнкәнму? бу тоғрисида хәвәр барму?"

Әркин: "уни сақчиниң күчлүк органлири тутуп кетипту. ‹Гобав', дегән дөләт аманлиқ әтрити. Төһмәт чаплиғанларни шулар тутидикәнғу. Адәттики йиғивелишқа мәһәллиниң сақчилири елип кетидиған охшайду. Мениң билишимчә ‹гобав дадүй', дегән шулар тутупту".

Биз чаршәнбә күни халис һаҗим, абдурешит һаҗим вә вәли һаҗимниң үрүмчидики өйи турушлуқ райондики ғалибийәт йоли сақчиханиси, аблимит халис һаҗимниң ғулҗидики өйи турушлуқ райондики дөңмәһәллә вә үч дәрваза сақчиханилириға телефон қилип, уларниң ақивитини сүрүштүрдуқ. Лекин, сақчилар учур беришни рәт қилди. Үч дәрваза сақчиханисиниң бир нөвәтчи хадими, "бу ишниң сән билән немә мунасивити бар. Бу ишлар сән сүрүштүридиған ишлар әмәс. Мән бу ишни билмәймән. Мән сән дегән у адәмниму тонумаймән. Бу ишларни саңа десәм болмайду. Әгәр сүрүштүримән десәң сақчиханиға кәл, телефонда сорима" деди.

Дөңмәһәллә сақчиханисиниң нөвәтчи хадими, у турушлуқ иҗтимаий районға телефон қилип соришимизни тәвсийә қилди. Биз сталин коча иш башқармисиға телефон қилсақ, мәзкур башқарминиң бир мәсул хадими телефонимизни елип:"бундақ ишларни өзиңиз келип сүрүштүриң. Телефонда сизниң кимни сүриштүриватқанлиқиңиз айдиңлашмайду. Бизниң бу районда нәччә он миң аһалә яшайду. Мән сиз сориған адәмни қандақ тонуп болимән?. Һәрқандақ ишиңиз болса келип сораң" деди.

Аблимит халис һаҗим 1990‏-йилларниң оттурилирида ғулҗида "халис фонди җәмийити" ни қуруп, уйғур җәмийитидә зор тәсир қозғиған шәхс. Ғулҗидики һәр қайси саһә кишилириниң қатнишишида дағдуғилиқ мурасим билән қурулған мәзкур фонд мәвҗут болуп турған қисқиғинә вақит ичидә әла оқуған уйғур балилириға мукапат бериш, чәтәлгә оқуғучи чиқириштәк нурғун халис хизмәтләрни ишлигән. Лекин хитай һөкүмити 1997‏-йили ғулҗида йүз бәргән "5‏-феврал вәқәси" ни баһанә қилип, бу җәмийәтни тарқитивәткән. Униң мал-мүлки вә пулини тоңлитип, җәмийәтниң мәсуллирини тәқиб астиға алған иди.

Әркин моллаәйсаниң билдүрүшичә, хитай даирилириниң бу қетим аблимит халис һаҗимни тутқун қилишидики сәвәб фонди җәмийәтниң шу чағда қелип қалған пули билән мунасивәтлик болуши мумкин.

Әркин: "аблимит халис һаҗим шу чағниң шараитида 400 миң сом пулни оттуриға қойған. Нәқ мәйданниң өзидә аблимит һаҗимниң пулидин башқа бир милйон 200 миң йүән пул топланди. Шу пулға ғулҗа шәһиридин әхмәтҗан коча вә областлиқ сақчиниң алдидики кочидин җәмийәтниң намиға 12 дукан сетивалған. Кейин һөкүмәт дуканларни мәҗбурий сатқузиветиду. Лекин, кейинки вақитта дукан җиқ пулға ярап шу пулға қаштеши елип сақлап қоюптикән. Бу қаш теши наһайити җиқ пул болуп кетип шу пулни сақлап қоюптикән. Мана қетим ашу пулни тартивалимиз, дәп қәстән тутқан болуши мумкин, дәп ойлаймән. Мән 2013‏-йили барғанда қаш теши елип қоюп наһайити нурғун пул болуп қалғанлиқини дегән иди. У пулни сақлап қоюптикән."

Уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмитиниң нөвәттики уйғурларни кәң көләмлик бастуруш һәрикитидә байлар, зиялийлар, диний өлималар вә һөкүмәт органлиридики уйғур һоқуқдарлар асаслиқ зәрбә бериш нишаниға айланған. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири нөвәттә бир милйондәк кишиниң йиғивелиш лагерлирида, 2 милйондәк кишиниң қайта тәрбийәләш мәркәзлиридә тутуп турулуватқанлиқини билдүрмәктә. Б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитетиниң йеқинда өткүзүлгән бир йиғинида, хитайниң бу лагерларға чүшәнчә бериши тәләп қилинған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт