Xelq'ara kechürüm teshkilati yilliq doklatida Uyghurlarning weziyitini mexsus tilgha aldi

Muxbirimiz irade
2015.02.25
ilham-toxti-sot-hokum.jpg Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin “Döletni parchilash” jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. 2014-Yili 23-séntebir, ürümchi.
CCTV


Xelq'ara kechürüm teshkilati charshenbe küni dunya döletlirining ötken bir yildiki kishilik hoquq weziyiti bahalap chiqilghan yilliq doklatini élan qildi. Doklatning xitaygha ayrilghan qismida shi jinping hakimiyiti bashchiliqidiki xitayning omumiy kishilik hoquq weziyitide yene chékinish bolghanliqi qeyt qilindi. Uningda Uyghurlarning weziyitimu ayrim sehipide orun alghan.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, xelq'ara kechürüm teshkilati teripidin élan qilin'ghan yilliq doklatning xitaygha a'iـt qsimida körsitilishiche, xitay hökümiti ötken bir yildimu pikir erkinlikini ilgirilep qamal qilghan. Kishilik hoquq pa'aliyetchiliri xalighanche tutqun qilinip, zorluq - zombuluqqa uchrighan. Qéyin - qistaq we bashqa xil jazalash wastiliri oxshashla dawam qilghan. Xitayda az sanliq millet hésablinidighan Uyghur, tibet we mongghul qatarliq milletler dawamliq halda kemsitilishke uchrighanning sirtida, ulargha qaritilghan bixeterlik nami astidiki zerbe bérish heriketliri kücheytilgen.

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida, xitaydiki weziyetni xalighanche tutqun qilish, ten jazasi, qanunni ijra qilish wastilirining qalaymiqan ishlitilishi, ölüm jazasi, kishilik hoquq qoghdighuchiliri pikir erkinliki, diniy erkinlik qatarliq türler boyiche ayrim - ayrim chüshendürgen. Uyghur éli weziyiti ayrim bir téma astida yer alghandin sirt, yuqiridiki türlerdimu tilgha élin'ghan. Xelq'ara kechürüm teshkilatining qarishiche, shi jinping hökümiti ötken bir yil ichide puqralarning pikir erkinlikini, ularning yéngi uchurlargha érishishini cheklesh üchün séstimiliq halda tedbir alghan. Aldi bilen u “Intérnét bixeterliki bashqurush merkizi” ni qurup chiqqan. Kéyin, dölet axbarat - metbu'at organliri, radi'o - téliwiziye idariliri muxbirlarning özige békitip bérilgen da'ire sirtida uchur igilishini, xewer tarqitishini chekleydighan we herqandaq tenqidiy témidiki maqalini testiqtin ötküzüp andin élan qilidighan tüzümni yolgha qoyghan. Qanun organliri jinayi ishlar qanunini pikir erkinlikini boghudighan wastige aylanduruwalghan bolup, da'iriler özi yaqturmaydighan mezmunlar intérnétte 5000 qétim körülgen, 500 qétim qayta chaplan'ghan bolsa u halda shu mezmunni tarqatquchini qolgha élish heqqide tüzüm chiqarghan. Zhurnalistlarni jinayi jawabkarliqqa tartqan. Xelq'ara kechürüm teshkilati buninggha Uyghur biz tor bétining qurghuchisi, Uyghur ziyaliysi ilham toxtining 2014 - yili tor bette élan qilghan pikirliri üchün qolgha élinip, ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinishini misal süpitide körsitip alahide tilgha alghan.

Doklatning diniy erkinlik qismida “Puqralarning din'gha ishinish erkinliki xitayda hökümet teripidin bashqurulidighan we kontrol qilinidighan ishlarning biri” déyilgen. Buninggha xitay hökümitining Uyghurlarning diniy erkinlikige qoyuwatqan cheklimisi misal qilin'ghan. Uningda éytilishiche, xitay hökümiti “Diniy radikalliq we zorawanliqqa qarshi turush” nami astida Uyghur élida islam dinini yenimu qattiq bésim astigha alghan. Da'iriler oqughuchilarni, xizmetchilerni roza tutushtin chekleydighan uqturushlarni ochuq - ashkara halda élan qilghan. Oqutquchilar mekteplerde balilargha ramizan mezgilide yémeklik tarqitidighan ehwallar körülgen. Bezi Uyghur kadirlar torda diniy mezmunlarni körgenliki we namazgha barghanliqi üchün ishtin heydelgen. Jéjyang ölkisidimu xitay hökümiti xristi'an chérkawini türlük bahaniler bilen örüwétishke urunidighan, xristi'an muritliri we falun'gung murtlirigha zerbe béridighan ehwallar dawamliq yüz bergen.

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida Uyghur élining weziyitige ayrim orun bergen. Uningda mundaq déyilgen : xitay hökümiti Uyghur élida we bashqa ölkilerde yüz bergen bir qanche zorawanliq weqelirini Uyghurlarning üstige artti we uni rayondiki qattiq qolluq siyasitini aqlash üchün qollandi. Hökümet 2014 - yili 5 - ayda “Qattiq zerbe bérish” herikiti qozghidi. Biraq, atalmish “Diniy esebiyler we zorawan” lar nishan qilin'ghan bu heriketlerde qolgha élin'ghanlarning adil bir terep qilinmasliqi diqqet qozghaydighan mesililerning biridur.

Uningda, da'irilerning Uyghur élidiki tutqun qilish - sotlap, höküm chiqirish sür'itini ashurup, bir ay ichide 200 din oshuq kishini térrorluq guruppilirigha chétip, höküm élan qilghanliqi, yene 55 kishige ochuq meydanda 7000 kishi aldida sazayi qilinip turup höküm élan qilin'ghanliqi tilgha élin'ghan. Doklatta yer alghan muhim weqelerning biri, ötken yil yekende yüz bergen qanliq weqe bolup, uningda xitay da'iriliri weqede 59 ademni étip öltürgenlikini élan qilghan bolsimu, emeliyette reqemning uningdinmu yuqiri bolushi mumkinliki bayan qilin'ghan. Uyghurlarning xizmet, oqush, öy élish we ijarige élish qatarliq nurghun jehetlerde kemsitilishke uchrawatqanliqi, siyasiy jehettin chetke qéqiliwatqanliqi bayan qilin'ghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilati yilliq doklatida, xitayning hazir dunyadiki eng chong qéynaq eswabliri yasaydighan we éksport qilidighan dölet ikenlikini tenqid qilghan. Uning éytishiche, xitay hökümiti xitay puqralirighila kishilik hoquq depsendichiliki yürgüzüpla qalmay, bashqa ellerge ten jazasi üskünilirini satidighan eng chong ékisportchi dölet bolush süpiti bilen, bashqa ellerdiki kishilik hoquq depsendichiliklirigimu wastilik halda sewebchi bolmaqta. Mezkur teshkilat bu jehette ten jazasi üskünilirini yasash we ékisport qilishqa qaritilghan bashqurushning kücheytilishi kéreklikini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.