Хитайниң чәтәлдики уйғурларға қоллиниватқан қош бислиқ сиясити күчәймәктә

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.01.16
turkiye-xitay-teshwiqat-qurbanjan-semet.jpg Қурбанҗан сәмәт “хитайни тонуштуруш вә шинҗаң” темисида доклат бериш йиғинида докилат бәрмәктә
RFA/Erkin Tarim


Хитай чәтәлләрдә яшаватқан уйғурларға нисбәтән қоллиниватқан бәзилирини террорчи бәтнамлар билән қарилаш, бәзилирини өзигә тартип ишлитиштәк икки хил өлчәмлик сияситини күчәйтмәктә.

Хитай ахбарат васитилириниң 15 - январдики хәвиридә баян қилинишичә, хитай һөкүмити бу қетим үрүмчидә өткүзүлгән аптоном районлуқ сиясий кеңәш 11 - нөвәтлик 4 - омумий йиғиниға тунҗи қетим чәтәлләрдә яшаватқан бир қисим уйғурларни “шинҗаңлиқ муһаҗирлар” салаһийитидә тәклип қилған.

“чәтәлдики шинҗаңлиқ муһаҗир қериндашлар сиясий кеңәш йиғиниға сирттин қатнашти” намлиқ бу хәвәрләрдә тилға елинишичә, “қирғизистан оттура асия хитай муһаҗирлар достлуқ җәмийити” ниң мәсуллиридин пәрһат муһәммиди, “пакистан - хитай муһаҗирлири сода бирләшмиси” ниң мәсули абдуқеюм мәҗид, “түркийә - хитай сода бирләшмиси” ниң мәсули сабир боғда һәмдә йәнә исми тилға елинмиған америка вә русийәдә билим ашуруватқан икки нәпәр уйғур бу қетимқи йиғинға тәклип билән қатнашқан болуп, улар өз дөлитигә қайтқандин кейин хитайниң уйғур диярида барлиққа кәлтүргән “һәйран қаларлиқ тәрәққияти” тоғрисида тәшвиқат елип баридиғанлиқиға вәдиләр беришкән.

Чәтәлләрдики уйғурларға йиллардин буян қаттиқ позитсийә һәм сәзгүр муамилидә болуп кәлгән хитай һөкүмитиниң бу қетим бир қисим уйғурларни алаһидә муһаҗир қатарида сиясий кеңәш йиғиниға тәклип қилиши, чәтәлдики уйғур сиясий көзәткүчилириниң диққитини қозғиди. Германийәдики уйғур мәсилилири көзәткүчиси үмид агаһи әпәнди бу һәқтә пикир баян қилғанда, хитайниң бу тактикисиниң яман ғәрәзгә игә икәнликини илгири сүрди.

Германийә христиан демократлар партийиси бремин парламентиниң вәкили сусанне гробен ханим өткән ай уйғурлар учраватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидә парламентта сөзлигән нутқида, хитай һөкүмитиниң гәрчә уйғурларға аптономийилик һоқуқ бәргән болсиму, униң иҗрасиниң әмәлгә ашмиғанлиқини, тибәтликләргә охшаш, уйғурларниңму диний, мәдәний һәқлириниң еғир таҗавузға учраватқанлиқини тилға алған иди.

У сөзидә, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан миллий сияситидә еғир мәсилә барлиқини, германийә һөкүмити һәр қетимлиқ кишилик һоқуқ диалогида уйғур мәсилисини тилға елип келиватқан болсиму, хитай тәрәпниң җаваблириниң кишини үмидсизләндүридиғанлиқини, шундақ болсиму, германийә һөкүмитиниң йеқинқи мәзгилләрдин бери уйғурлар мәсилисигә җиддий көңүл бөлүп, баш штаби мюнхен шәһиридә болған д у қ рәһбәрлири билән сөһбәтлирини күчәйтиватқанлиқини, хитайниң демократик бир дөләттә паалийәт елип бериватқан уйғур сиясий актиплириғиму түрлүк бесимларни ишлитиватқанлиқини тәкитлигән иди.

“11 - сентәбир вәқәсидин кейин көп қетим террорчилар тизимликини елан қилип, чәтәлләрдики уйғур актиплирини қарилаш вә уйғур миллий дәвасиға зәрбә беришкә урунуп кәлгән хитай һөкүмитиниң, бу қетим бир қисим чәтәллик уйғурларни йиғинға тәклип қилишидики мәқсити, уйғурларниң миллий ирадисигә қара сүркәштин ибарәт” дегән қарашни илгири сүргән германийәдики җамаәт әрбаби аблимит турсун әпәнди, хитайниң чәтәлләрдики уйғурларни бесиқтуруш сияситиниң 90 - йилларниң ахирлирила барлиққа кәлгәнликини әскәртти.

Д у қ иҗраийә комитети рәиси долқун әйса әпәнди болса, хитайниң ички вә ташқи җәһәттә уйғур миллий һәрикитигә зәрбә беришни тәң қанат яйдуруватқанлиқини баян қилди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.