Xitayning chet'eldiki Uyghurlargha qolliniwatqan qosh bisliq siyasiti kücheymekte

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-16
Share
turkiye-xitay-teshwiqat-qurbanjan-semet.jpg Qurbanjan semet "Xitayni tonushturush we shinjang" témisida doklat bérish yighinida dokilat bermekte
RFA/Erkin Tarim


Xitay chet'ellerde yashawatqan Uyghurlargha nisbeten qolliniwatqan bezilirini térrorchi betnamlar bilen qarilash, bezilirini özige tartip ishlitishtek ikki xil ölchemlik siyasitini kücheytmekte.

Xitay axbarat wasitilirining 15 - yanwardiki xewiride bayan qilinishiche, xitay hökümiti bu qétim ürümchide ötküzülgen aptonom rayonluq siyasiy kéngesh 11 - nöwetlik 4 - omumiy yighinigha tunji qétim chet'ellerde yashawatqan bir qisim Uyghurlarni "Shinjangliq muhajirlar" salahiyitide teklip qilghan.

"Chet'eldiki shinjangliq muhajir qérindashlar siyasiy kéngesh yighinigha sirttin qatnashti" namliq bu xewerlerde tilgha élinishiche, "Qirghizistan ottura asiya xitay muhajirlar dostluq jem'iyiti" ning mes'ulliridin perhat muhemmidi, "Pakistan - xitay muhajirliri soda birleshmisi" ning mes'uli abduqéyum mejid, "Türkiye - xitay soda birleshmisi" ning mes'uli sabir boghda hemde yene ismi tilgha élinmighan amérika we rusiyede bilim ashuruwatqan ikki neper Uyghur bu qétimqi yighin'gha teklip bilen qatnashqan bolup, ular öz dölitige qaytqandin kéyin xitayning Uyghur diyarida barliqqa keltürgen "Heyran qalarliq tereqqiyati" toghrisida teshwiqat élip baridighanliqigha wediler bérishken.

Chet'ellerdiki Uyghurlargha yillardin buyan qattiq pozitsiye hem sezgür mu'amilide bolup kelgen xitay hökümitining bu qétim bir qisim Uyghurlarni alahide muhajir qatarida siyasiy kéngesh yighinigha teklip qilishi, chet'eldiki Uyghur siyasiy közetküchilirining diqqitini qozghidi. Gérmaniyediki Uyghur mesililiri közetküchisi ümid agahi ependi bu heqte pikir bayan qilghanda, xitayning bu taktikisining yaman gherezge ige ikenlikini ilgiri sürdi.

Gérmaniye xristi'an démokratlar partiyisi brémin parlaméntining wekili susanné grobén xanim ötken ay Uyghurlar uchrawatqan kishilik hoquq depsendichiliki heqqide parlaméntta sözligen nutqida, xitay hökümitining gerche Uyghurlargha aptonomiyilik hoquq bergen bolsimu, uning ijrasining emelge ashmighanliqini, tibetliklerge oxshash, Uyghurlarningmu diniy, medeniy heqlirining éghir tajawuzgha uchrawatqanliqini tilgha alghan idi.

U sözide, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan milliy siyasitide éghir mesile barliqini, gérmaniye hökümiti her qétimliq kishilik hoquq di'alogida Uyghur mesilisini tilgha élip kéliwatqan bolsimu, xitay terepning jawablirining kishini ümidsizlendüridighanliqini, shundaq bolsimu, gérmaniye hökümitining yéqinqi mezgillerdin béri Uyghurlar mesilisige jiddiy köngül bölüp, bash shtabi myunxén shehiride bolghan d u q rehberliri bilen söhbetlirini kücheytiwatqanliqini, xitayning démokratik bir dölette pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur siyasiy aktiplirighimu türlük bésimlarni ishlitiwatqanliqini tekitligen idi.

"11 - Séntebir weqesidin kéyin köp qétim térrorchilar tizimlikini élan qilip, chet'ellerdiki Uyghur aktiplirini qarilash we Uyghur milliy dewasigha zerbe bérishke urunup kelgen xitay hökümitining, bu qétim bir qisim chet'ellik Uyghurlarni yighin'gha teklip qilishidiki meqsiti, Uyghurlarning milliy iradisige qara sürkeshtin ibaret" dégen qarashni ilgiri sürgen gérmaniyediki jama'et erbabi ablimit tursun ependi, xitayning chet'ellerdiki Uyghurlarni bésiqturush siyasitining 90 - yillarning axirlirila barliqqa kelgenlikini eskertti.

D u q ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa ependi bolsa, xitayning ichki we tashqi jehette Uyghur milliy herikitige zerbe bérishni teng qanat yayduruwatqanliqini bayan qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.