Xitayning Uyghur élida mejburiy haraq, tamaka satquzushi chet'el axbaratliriningmu diqqitini qozghidi

Muxbirimiz irade
2015-05-05
Share
noruz-haraq-305.jpg Xitay uyghur élide ishlep chiqarghan "noruz" markiliq haraqning élan süriti.
RFA archive


Xoten shehirining lasköy bazar aqtash kent ahaliler komitétining dukan we ashxanilarda az dégende 5 türlük haraq we 5 türlük tamaka sétish, emel qilmighanlarni qanuniy jawabkarliqqa tartish heqqide uqturush tarqatqanliqi ashkarilan'ghandin kéyin, xelq'ara metbu'atlarningmu diqqitini qozghidi. Bügün washin'giton pochtisigha oxshash bir qisim chet'el axbaratliri xitay hökümitining Uyghurlarning diniy étiqadini suslashturush üchün ularni haraq, tamakigha zorlawatqanliqi heqqide xewer tarqatti.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, xoten shehiri lasköy bazar aqtash kent ahaliler kométiti mexsus uqturush tarqitip, kent tewelikidiki dukan we ashxanilarda az dégende 5 türlük haraq we 5 türlük tamaka qoyush, uni közge chéliqidighan jaygha qoyushni telep qilghan. Uningda yene, uqturushqa emel qilmighanlar bolsa siyasiy we qanuniy jehettin jawabkarliqqa tartilidighanliqi eskertilgen.

Istansimiz muxbirining igileshliri netijiside, bu uqturushning bazarliq hökümetning orunlashturushigha asasen chiqirilghanliqi melum bolghan idi. Xewer in'gilizche qilip tarqitilghandin kéyin xelq'ara metbu'atlarningmu diqqitini qozghidi. Bügün washin'giton pochtisi géziti istansi'imizning xewiri asasida "Xitay, islamni ajizlashturush üchün musulman dukan igilirige haraq, tamaka sétishni buyruq qildi" mawzusida xewer tarqatti. Xewerde, xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan bésim siyasetliri tüpeylidin yéqinqi yillardin buyan toxtimay weqe chiqip, naraziliqning küchiyip ketkenlikini, emma hökümetning buninggha qarshi "Qattiq zerbe bérish" herikiti qozghap, Uyghurlarni qattiq bastursa, yene bir yaqtin ularning dinini her tereptin cheklewatqanliqini, shunga xitay hökümitining tamaka chekmeslik we haraq ichmesliknimu radikalliq, dep qarap dukan we ashxana igilirini haraq, tamaka sétishqa zolawatqanliqini bayan qilghan.

Washin'giton pochtisi xewiride uqturushta "Haraq, tamakini közge asan chéliqidighan jaygha qoyush, emel qilmighanlarni jazalash" deydighan sözlerningmu yer alghanliqini alahide tekitligen. Maqalide yene xitay hökümitining Uyghurlarni térrorluq, radikalliq bilen eyibleydighanliqi, emma Uyghurlarning buninggha qarshi chiqip, emeliyette xitay hökümiti yürgüzüwatqan siyasetlerning Uyghurlarni öz medeniyiti we kimlikini qoghdap qélish üchün mushundaq yolgha méngiwatqanliqini ilgiri sürüwatqanliqi bayan qilin'ghan we uninggha awstraliyidiki la trob uniwérsitétining tetqiqatchisi jeymis léylibondning sözini misal keltürgen. Jeymis ependi sözide mundaq dégen:

- Xitay da'iriliri radikalliq mesilisini hel qilishqa kelgende qarangghuluqta ézip qalghan ademlergila oxshaydu. Ular uni chüshenmigenliktin peqet burut, saqal, yaghliq we haraq ichish - ichmeslikke ésiliwéliwatidu. Bundaq siyasetler mesilini hel qilish emes, eksiche weziyetni téximu ötkürleshtürüsh üchünla xizmet qilidu we Uyghurlarni téximu bek yalghuzluqqa ittiridu. Ularning özlirini jem'iyet teripidin qarshi élinmaydighan kishilerdek hés qilishigha yol échip béridu.

Washin'giton pochtisi géziti xewiride yene, uqturushtin kéyin aqtash kent tewesidiki 60 dukan we ashxanining buyruqni ijra qilghanliqi, rayondin bir namayish bolghanliqi heqqidimu xewer tarqalmighanliqini, biraq chingxeyning shining shehiridiki atalmish halal tort dukinining choshqa méyi ishletkenliki ashkarilinip qalghanda bolsa, tunggan ammisining dukan'gha hujum qilip, uni urup - chaqqanliqini sélishturma qilghan.

Bügün bu heqtiki xewer yene, isra'iliye döletlik xewerler toridimu élan qilindi. "Xitay dinni suslashturush üchün musulmanlarni haraq sétishqa zorlimaqta" mawzusida élan qilin'ghan xewerde, "Xitay hökümiti rayondiki naraziliq hujumlirining aldini élish üchün gheyri bir métodni yolgha qoydi. Ular musulman dukkandarlarni haraq sétishqa mejburlidi" déyilgen.

Xewerde, xitay hökümiti rayonda yüz bériwatqan weqelerni térrorluq weqesi dep atisimu, emma xelq'ara jama'etning bundaq mesililerde dawamliq xitay hökümitini tenqid qilip kelgenliki bayan qilin'ghan. Uningda "Aqtash rayonining kadiri hökümetning bu yerde mexsus dinni suslashturush herikiti qiliwatqanliqi, haraq, tamaka sétishni mejbur yolgha qoyushningmu bu heriketning bir parchisi ikenlikini éytip bergen. Bu uqturush xitay hökümitining yéqindin buyan dinni suslashturush üchün éliwatqan tedbirliri ichidiki yene bir muhimi. Ilgiri xitay hökümiti kadirlarni we balilarni meschitke bérishtin, roza tutushtin chekligen. Ayallar yaghliq chégishtin, erler saqal qoyushtin cheklen'gen" dep yézilghan we bu heriketlerning éniqla islam dinining tesirini azaytishni meqset qilghanliqi eskertilgen.

Bu heqtiki xewerler tiwittér toridimu keng inkas qozghidi. Bu heqte yézilghan bezi inkaslarda bu kishilerning birdin - bir gunahining xitay bolmighanliqi yézilghan bolsa, yene bezi inkaslarda xitaylarning Uyghurlarning zéminini bésiwélip turup, yene ularni özige oxshash bolushqa mejburlawatqanliqini yazghan. Yene beziler haraq, tamaka tashlashning eslide salametlikke paydiliq ikenlikini, emma xitay hökümitining bundaq yaxshi ishni özgertmekchi bolghanliqining tolimu ghelite ikenlikini yazghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.