«Хитай һәққидә тәтқиқат» оргининиң 53-қетимлиқ программисида «йиғивелиш лагерлири» мәсилиси муһакимә қилинди

Мухбиримиз меһрибан
2018-07-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ишик алдида ата-анисини сақлап олтурған өсмүр. 2014-Йили 23-май, үрүмчи.
Ишик алдида ата-анисини сақлап олтурған өсмүр. 2014-Йили 23-май, үрүмчи.
AP

27-Июл «минҗиң» тор телевизийәсидә «хитай һәққидә тәтқиқат» оргининиң 53-қетимлиқ нәқ мәйдан телевизийә программиси берилди. Мәзкур программиға «сақчи арқилиқ идарә қилиш, биңтуәнниң җәнубқа кеңийиши» нами берилгән. Мәзкур программида уйғур районидики «қайта тәрбийиләш мәркәзлири» намидики «җаза лагерлири» вә хитай һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзүватқан мустәбит сиясити асасий муназирә темиси болди.

Диққитиңлар мухбиримиз меһрибанниң мәзкур программа һәққидики мәлуматида болсун.

2013-Йили қурулған «хитай һәққидә тәтқиқат» оргини, америкидики хитай демократлири тәрипидин қурулуп, америкида мәхсус тизимға елинған һөкүмәткә беқинмайдиған мустәқил тәтқиқат орни. «Хитай һәққидә тәтқиқат» оргини һазирға қәдәр хитай һөкүмитиниң сиясити вә вәзийитини көзитиш вә тәтқиқат нишани қилған 

Мәзкур орган тәрипидин уюштурулған 53-қетимлиқ сөһбәт программисиниң 2 саәтлик нәқ мәйдан көрүнүши 27-июл америка вақти әтигән саәт 10-дин 12 гичә «мин җиң» тор телевизийәсидә нәқ мәйдандин берилди.

Бу қетимлиқ сөһбәткә америка җорҗтавн университетиниң тарих факултети профессори, уйғур дияри мәсилилири тәтқиқатчиси җеймис милвард әпәнди, «бейҗиң баһари» журнилиниң баш муһәррири хитай вәзийәт анализчиси ху пиң әпәнди, америкидики «хитайға ярдәм» җәмийитиниң башлиқи җу фесо әпәнди, «шинҗаң мәсилилири» тәтқиқатчиси ән хуа әпәнди, америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәндиләр өзлириниң нөвәттики уйғур вәзийити һәққидики қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

«Минҗиң тори» ниң нәқ мәйдандин аңлитилған сөһбәт программисида хитай вәзийәт анализчиси ху пиң әпәнди хитай коммунист һөкүмитиниң уйғурлар районини бесивалған 60 йилдин буянқи аталмиш «аптономийә» сияситини қаттиқ тәнқидлиди.

Ху пиң әпәнди баянида: «хитай һөкүмити һазир уйғурларни миллий бөлгүнчилик қиливатиду дегән байрақни көтүрүп бастуруватиду, униң уйғурларға қаратқан бастуруши уйғур миллитини мәдәнийәт вә етник җәһәттин йоқитишни мәқсәт қилған» дәп тәкитлигән. У хитай һөкүмити үчүн кәтмән чепиватқан хитайдики аталмиш «миллий мәсилиләр» тәтқиқатчилиридин ма роң қатарлиқларниң «милләтләр нәзәрийиси» ни тәнқидләп, хитай һөкүмитиниң аталмиш «уйғур аптоном райони» дәп аталған бу земинда уйғурларға вәдә қилинған аптономийилик һоқуқлириниң һечқандақ бирини иҗра қилмиғанлиқини, әксичә, «хитай коммунист һөкүмити бу земинни бесивалған күндин башлапла уйғурларға қарита мустәмликилик бастуруш сиясити йүргүзүп келиватқанлиқи» ни оттуриға қойди.

Америка җорҗтавн университетниң профессори җеймис милвард әпәнди нуқтилиқ һалда уйғур диярида «қайта тәрбийиләш мәркәзлири» намида қурулған җаза лагерлири вә бу йәрдә уйғурларниң зиянкәшликкә учраш әһвалини аңлатти.

У баянида ғәрб мәтбуатлирида ениқланған мәлуматларға асасән тәтқиқатчиларниң бу һәқтики қарашлирини оттуриға қоюп, : «хитай һөкүмити уйғур диярида қурған йиғивелиш лагерлири 30 дин ешип кәткәнлики ениқланди. Һазир бу хил йиғивелиш лагерлири давамлиқ қурулуватиду, бир милйондин артуқ уйғурниң бу хил җаза лагерлириға қамалғанлиқи мәлум» деди.

Җеймис милвард йәнә уйғурлар үстидин елип бериливатқан бастуруш вәзийитигә әмди сүкүт қилишқа болмайдиғанлиқини тәкитләп: «биз һазирға қәдәр шинҗаң мәсилиси, йәни бу җайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики мәсилисини қандақ һәл қилишни муназирә қиливатимиз. Мениңчә виҗдани бар һәр бир киши орнидин дәст туруши, улар үчүн һәққанийәтни сөзлиши керәк дәп қараймән. Маңа охшаш ғәрб тәтқиқатчилирини өз ичигә алған һәрқандақ бир киши дөләт вә милләт нуқтисидин һалқип чиқиш арқилиқ нөвәттә йүз бериватқан инсанийәткә қаритилған бу хил җинайи бастуруш қилмишлирини ашкарилашқа, һәққанийәттә турушқа җүрәт қилишимиз керәк» дегән гәпләрни қилди.

«Хитайға ярдәм» җәмийитиниң башлиқи җу феңсо әпәнди нөвәттә уйғурларға қаритилған бастурушниң аллиқачан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидин һалқип кәткәнликини тәкитләп, хитай пуқралири әгәр бу хил вәзийәткә давамлиқ сүкүт қилса хитай мустәбит һөкүмитиниң бу хил бастурушни пүткүл хитайға кеңәйтиши мумкинликини агаһландурди.

У мундақ деди: «хитай коммунист һөкүмити һазир уйғурларға қарита етник қирғинчилиқ елип бериватиду. Уйғурларға қаритилған бу хил мустәбит бастуруш вәзийитигә қарита һазир хитай пуқралири пассип позитсийәдә болуватиду. Әгәр хитай коммунист һөкүмитиниң бу хил мустәбит зораванлиқиға қарита хитай пуқралири йәнила сүкүттә турса, бу хил бастурулуш пүткүл хитайға кеңийиши мумкин».

Җу феңсу әпәнди йәнә уйғурлар учраватқан бастурушниң конкрет шәкиллири һәққидиму тохтилип, түркүм-түркүм уйғурларниң җаза лагерлириға қамилиши, уйғурлар үстидин саламәтлик тәкшүрүш намида мәҗбури қан әвришкилири елиниши, пүткүл уйғур диярида торлаштурулған көзитиш камералири, телефон учурлири сәвәблик уйғурларниң бөлгүнчилик, террорлуқ, диний ашқунлуқ учурлири тарқатти дегәндәк баһаниләр билән тутқун қилиниш қатарлиқ «дөләт террорлуқи» түсидики бастурушқа учраватқанлиқини, шуңа бу хил әһвалларға қарита һәрқандақ бир хитай пуқрасиниң һәққанийәттә туруп, өзи көргән әһвалларни дуняға ашкарилиши керәкликини тәкитлиди. 

Мәзкур сөһбәткә тәклип қилинған уйғур америка бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәнди сөһбәттә уйғурларниң «җаз лагерлири» да зиянкәшликкә учраш әһвалидин мәлумат бәргәндин башқа, сөһбәткә иштирак қилған хитай анализчилири вә тәтқиқатчилар оттуриға қойған уйғурлар әһвалиға аит мәсилиләргә қарита бәзи изаһат вә толуқлимиларни бәрди.

Программа аяғлашқандин кейин радийомиз зияритини қобул қилған елшат һәсән әпәнди йәнә өзи бу қетимқи сөһбәттә оттуриға қойған мәсилиләрни баян қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт