Xitay "Dunyadiki eng chong intérnét qollan'ghuchilar türmisi" bolup qaldi

Bash shtabi parizhdiki "Xelq'ara chégrasiz muxbirlar teshkilati" charshenbe küni 2013-yilliq dunya axbarat erkinlik ehwali heqqidiki bahalashni élan qildi. 179 Döletni asas qilip chiqirilghan mezkur doklatta xitay axbarat erkinliki jehette arqidin sanighanda 7-bolup bahalan'ghan.
Muxbirimiz gülchéhre
2013-01-30
Élxet
Pikir
Share
Print
2013-Yilliq dunya axbarat erkinlik ehwali heqqidiki bahalash körsetmisi.
2013-Yilliq dunya axbarat erkinlik ehwali heqqidiki bahalash körsetmisi.
http://en.rsf.org

Xitay yene "Dunya boyiche eng chong intérnét qollan'ghuchilar türmisi" dep körsitilgen. Xelq'ara qelemkeshler teshkilati til we terjime heq-hoquqi bölümi mes'uli qeyser özhun ependi ziyaritimizni qobul qilip eng chong intérnét qollan'ghuchilar türmisi bolghan xitayda, bolupmu Uyghur intérnét yazarlirining eng qattiq basturushqa uchrawatqanliqini hemde türmidiki Uyghur qelemkesh hemde tor bet sahibiliri weziyitining endishe peyda qiliwatqanliqini bildürdi.

Chégrasiz muxbirlar teshkilatining 2013-yilliq doklati, 179 dölet hökümetlirining 2012-yilidiki axbarat erkinlikige tutqan pozitsiyisi, qollan'ghan tedbirlirige qarap teyyarlan'ghan bolup, xitay bu jehette 173‏-orun'gha tizilip, eng arqidin sanighanda 7-orunni igilidi. Finlandiye, gollandiye, norwégiye bolsa axbarat erkinliki jehette dunyadiki axbarat eng erkin döletler dep élan qildi.

Chégrasiz muxbirlar teshkilatining her yilda bir qétim élan qilip kéliwatqan axbarat erkinlik indikiside xitay dawamliq axbarat erkinlik ehwali nachar bolghan döletler qataridin orun élip kelmekte. Chégrasiz muxbirlar teshkilati xitayning axbarat erkinlik ehwalida ilgirilesh bolmighanliqini bildürüsh bilen birge yene, xitayni "Türmige solan'ghan intérnét qollan'ghuchiliri eng köp dölet" dep bahalighan.

Xongkong alahide rayoni we teywenning axbarat erkinlik ehwalidimu chékinish körülgen bolup, xongkong 54-orundin 58-orun'gha, teywen 45 orundin 47-orun'gha chüshüp qalghan.

Ötken yili 12-ayda amérika muxbirlarni qoghdash teshkilati, xitay türmiliride qamalghan 32 muxbirning 19 i Uyghur, tibet qatarliq milletlerdin bolup, bularning ichide "Yawa kepter" esiri tüpeyli qolgha élin'ghan yazghuchi nurmemet yasin, 2009-yili ürümchide yüz bergen 5-iyul weqesi seweblik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan muxbir gheyret niyaz, tor yazghuchisi gülmire imin, tor bashqurghuchiliridin dilshat perhat, nijat qatarliqlar we tor yazarliri bar. Ulargha döletni parchilash, chet'el metbu'atlirigha dölet mexpiyetlikini ashkarilash, bölgünchilik, qutratquluq qilish qatarliq siyasiy jinayetler artilghan bolup, xitay hökümiti ularni muddetsiz we muddetlik qamaq jazalirigha höküm qilghan idi.

Chégrasiz muxbirlar teshkilatining élan qilghan doklatida ilgiri sürüshiche, bu yil xitayning axbarat erkinlik ehwalida héchqandaq ilgirilesh bolmighan. Bu yil xitay siyasiy saqchiliri herikitini nuqtiliq söz erkinlik pa'aliyetchilirining we mikro blog aktiplirining pa'aliyitini teqib qilishqa qaratqan.

Xelq'ara qelemkeshler teshkilati izchil halda xitayning axbarat we tor erkinlikini boghuwatqanliqini tenqid qilip, xitay hökümitidin nurmemet yasin, dilshat perhat, mehbube ablesh, memetjan abdulla, gheyret niyaz qatarliq Uyghur zhurnalist hemde tor sahibilirini qoyup bérishni telep qilip kéliwatqan teshkilatning biri. Bu teshkilatning til we terjime bölüm mes'uli qeyser özhün ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitayning bu yilmu axbarat erkinliki eng nachar döletler qataridin orun alghanliqi shundaqla "Türmige solan'ghan intérnét qollan'ghuchiliri eng köp dölet" dégen namni alghanliqidin héchqandaq heyranliq hés qilmighanliqini, Uyghur élining axbarat erkinlik weziyitini xitay boyiche eng nachar déyishke bolidighanliqini hemde axbaratchilar hemde intérnét qollan'ghuchilirining bolsa téximu qattiq basturushqa uchrap kéliwatqanliqini otturigha qoydi.

Toluq bet