Хитай сақчи даирилири “қолайлиқ карти”ниң бикар қилинидиғанлиқини дәлиллиди

Мухбиримиз әркин
2016.04.04
xitay-saqchi-uyghur-tosush-tekshurush.jpg Хитай сақчилири кочида
Photo: RFA

Хитай һөкүмити уйғур районида “қолайлиқ карти” яки “йешил карт” дәп аталған “бихәтәрлик тәкшүрүш карти” 2014 - йили 5 - айдин башлап йолға қоюлған. Мәзкур түзүмдә уйғур районидики йеза, шәһәр атлап сәпәр қилидиған һәр қандақ йәрлик киши өзиниң кимлик кинишкиси билән мәзкур картни биргә елип йүрүши керәк иди.

Мутәхәссисләрниң қәйт қилишичә, мәзкур карт ноқул йәрлик кишиләрниң кимликини ипадиләп қалмайтти. Әң муһими у кишиләрниң хәтәрлик дәриҗисини, униң нәгә барған, нәдә турған, немигә барған вә немә иш қилған дегәндәк күндилик һәрикитини назарәт қилиштики бир контрол миханизими иди.

Уйғур апотоном районлуқ партком йеқинда “йешил карт”ниң бу йил 1 - майдин башлап бикар қилинидиғанлиқини елан қилған. “асия киндики” гезитиниң хәвиридә ашкарилишичә, “йешил карт”ни бикар қилиш уйғур аптоном районлуқ парткомниң “милләтләр иттипақлиқи йили” һәрикити мунасивити билән йолға қойидиған 20 түрлүк чарә - тәдбириниң бирикән.

Уйғур райониниң җәнубидики мәлум бир йезилиқ сақчи понкитиниң хадими мухбиримизға “йешил карт”ниң 1 - майдин башлап бикар қилинидиғанлиқини дәлиллиди. Униң көрситишичә, юқиридин “йешик карт”ни бикар қилиш һәққидә һөҗҗәт чүшкән.

Сақчи: 1 “аһалиләр комитетиға берип, йешил картни толдуридиған бир җәдвәл бар, шу җәдвәлни толдуруп, ашу аһалиләр комитетиниң шуҗиси )секритари(ға имза қойдуруп, тамғисини урғузуп сақчиханиға елип келип, шу район сақчиси билән көрүшсә болиду.

Нопус дәптирини елип кәлмисиму болиду, шу җәдвәлни елип кәлсила болди. )Лекин( бикар қиливетиду йешил картини, һөҗҗәтму чүшүп болди. Шу вақит тошсилаболду. Шуниңға қәдәр сиртқа чиқидиғанлар хәт елип турса болиду. Лекин хәт елип чиқидиғанғиму охшашла шу дадуйниң )кәнт( шу җәдвилини елип келисиз”деди.

Лекин уйғур райониниң җәнубиға җайлашқан башқа вилайәттики бир йезилиқ сақчи понкити хадими, йешил картни бикар қилиш һәққидики бу һөҗҗәтниң техи өзлиригә йетип кәлмигәнликини билдүрди.

Сақчи: 2 “5 - айниң биригә йәнә 26 күн бар. У уқтуруш техи бизгә кәлмиди. Шуниңға қәдәр қачан )яшил карт( беҗир, дәп қалса, кәнттин хәт қилип бериду. Шу хәтни елип маву йезилиқ һөкүмәткә кирсә, беҗирип бериду.

Бизгә техи ундақ бикар қилиду, дегән гәп кәлмиди. Уни оңайлиқчә ундақ бикар қиливәтмәйду. Уни бикар қиливетидиғанлиқини биз техи уқмидуқ. Бизгә ундақ уқтуруш техи кәлмиди” дәп көрсәтти.

Бирақ д у қ “йешил карт”ниң бикар қилинишиға гуман билән қарайдиғанлиқини билдүрди. Д у қ баянатчиси дилшат ришит, “йешил картниң раст бикар қилинидиғанлиқини давамлиқ көзитишкә тоғра келиду” деди.

Дилшат ришит: “хитайниң дегән һәр бир гепигә ишинип кәтсәк болмайду. Буниң алдида паспортни қолайлаштуримиз, қошумчә дакументлар керәк әмәс, дегәнни алаһидә тәшвиқ қилған. Әмма һазирға қәдәр паспорт елиш шунчилик қийин. Әмма һазир қопуп буни йоқитимиз, дәйду. У ахбарат арқилиқ ташқи дуняға яки хитай хәлқиғә аңлитиш үчүн қиливатамду яки рәсмийәтләрни һәқиқи қисқартамду, бу нәрсиләрни көзитиш керәк.” деди.

Дилшат ришит йәнә, “хитай һөкүмити һазир қилидиған әң җиддий иш, өзиниң сияситини өзгәртиш” деди. Униң көрситишичә, хитай һөкүмити сияситиниң түп йөлинишини үзгәртмисә, йешил картни бикар қилиш - қилмаслиқниң һечқандақ әһмийити йоқ.

Лекин бәзи мутәхәссисләр, бу түзүмниң бикар қилиниши йешил картни “йолға қоюш - қоймаслиқ оттурида чоң пәрқ йоқлуқини көрситиду” дәп қарайдиғанлиқини илгири сүрди. Америкидики йипәк йоли мәдәнийәт тәтқиқатчиси, доктор қаһар барат бу қараштики мутәхәссисләрниң бири.

Қаһар барат: “бир пүтүн районни контрол қилишни 1 - орунға қойған тәдбир бу, һечқандақ өлкә, һечқандақ шәһәрдә йолға қоймай, пәқәт бизниң шу уйғурлар бар райондила қилған. Әмди буни еливетишниму шу нуқтидин улар ойлашқан. Бу тәдбирни қоюш җәрянида қанчилик үнүмлүк болди, еливәтсә қанчилик болиду. Буни өзлири статистика җәһәттин, ички җәһәттин яхши билиду.

Шуниңдин қариғанда, бу картниң болғанлиқи билән болмиғанлиқиниң оттурисида үнүм вә пәрқниң унчивала чоң болмайдиғанлиқини қияс қилишқа болиду. Чүнки, һазир бу картисизму йәнә бу кимлик дәймиз, һәр хил мушу йолларға қоюлған тәкшүрүш, сақчи понкитлириниң өзиму, өзлириниң дегән шу мәқситигә йетиватиду. Униң үстигә бу картни йолға қоюп, дуня бойичә ундақ сәт ишни қилип йүргәндин, бәлки униң әһмийити йоқлуқини өзи билгәнду.” деди.

Лекин йәнә бәзи көзәткүчиләр, йешил карт уйғур райониниң йәрлик иқтисадиға еғир тосқунлуқ пәйда қилғанлиқини, хитай һөкүмити ашкара етирап қилмисиму, әмма у йешил картниң бикар қилинишидики түп сәвәб икәнликини илгири сүргән.

Бирақ доктор қаһар барат, буниң уйғур деһқанлириниң турмушиға еғир тосқунлуқ елип кәлгәнлики раст болсиму, әмма иқтисади амил асаслиқ сәвәб, дәп қаримайдиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң иқтисади амилға бәк пәрва қилип кәтмәйдиғанлиқини билдүрди.

Қаһар барат: “йешил карт түзүмини оттуриға қоюп чиқарған транспорт, алақидики қалаймиқанчилиқларға хитайлар унчила писәнт қилип кәтмәйду. Улар үчүн бу муһим әмәс. Әң муһими мушу районниң контроллуқини сақлаштики үнүми. Әлвәттә бу йолда тәкшүрүш, чаза, картларни йолға қойса, иқтисадқиму тәсир йетиду. Уйғур деһқанлири, уйғур тиҗарәтчилири вә уйғур хәлқиниң ишлирини азадә қилишиға артуқчә тосқунлиқ қилиду.

Әлвәттә буниңдин әң көп зиян тартидиғанлар уйғур хәлқи. Ундин қалса һөкүмәтниң буниңға аҗратқан мәблиғиму униң үчүн бир зиян” дәп көрсәтти.

Уйғур аптоном районлуқ партком “йешил карт”ни бикар қилиш аз санлиқ милләтләргә баравәр муамилә қилишни алға сүрүп, уларниң турмушиға “қолайлиқ” яритип беридиғанлиқини, буниң “милләтләр иттипақлиқи йили” да милләтләр мунасиветини күчәйтидиғанлиқини илгири сүргән.

Әмма йешил картни бикар қилиш районда баравәрлик вә иттипақлиқни күчәйтсә, икки йил аввал немә үчүн бу картни йолға қойғанлиқиға һечқандақ чүшәнчә бәрмигән.

Уйғур аптоном районлуқ партком секритари җаң чүншйән, 28 - март өткүзүлгән “милләтләр иттипақлиқи йили” сәпәрвәрлик йиғинида, “биз пәрқләргә һөрмәт қилишимиз, охшимиған өрп - адәтләргә һөрмәт билән муамилә қилип, җәмийәттә охшимиған хәлқләрниң мәдәнийити, өрп - адәтлиригә һөрмәт муһити яритишимиз керәк” дегән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.