Хитайниң сақчи қорал ишлитиш һоқуқ даирисини кеңәйтмәкчи болғанлиқи хәлқарада наразилиқ қозғиди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-12-23
Share
ulrich-ulrik-delyus-germaniye-xeter-astidiki-milletler.jpg "хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати" асия ишлири бөлүминиң мәсули улрик делиюс әпәнди
RFA/Ekrem

Германийә вә фирансийә ахбарат вастилириниң 22-декабирдики хәвәрлиригә асасланғанда, хитай һөкүмитиниң 1995-йилидин буян йолға қоюп келиватқан вә 2012-йили түзитиш киргүзүлгән "хәлқ сақчиси қахитайниң йеңи сақчи қанун лайиһиси тәнқидкә учримақтануни" ниң йеңи лайиһиси бу йил 1-декабирдин башлап җамаәт пикирини елишқа сунулған.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 22-декабир күни бу қанун лайиһиси сәвәблик хитай мәркизи һөкүмитини агаһландуруп, хитайниң бу йеңи сақчи қанун лайиһисидә аз дегәндә үч маддиниң б д т ниң асасий принсиплириға уйғун кәлмәйдиғанлиқини илгири сүргән.

Фирансийә ахбарат агентлиқиниң, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң бу һәқтики баянатидин мисаллар елип баян қилишичә, хитайниң йеңи "хәлқ сақчиси қанун лайиһиси" дә оттуриға қоюлған "сақчилар қорал ишләтсә болидиған әһвалларниң шәкли" б д т мизанлириға түптин хилап.

Мәзкур қанун лайиһисидә мундақ дейилгән: "дөләт бихәтәрлики, аммиви бихәтәрлик еғир дәриҗидә зиянкәшликкә учраш һәрикәтлири йүз бәргәндә яки бу һәрикәтләрдин кейин қолға елиш, қечип кетиш җәрянида сақчиларниң агаһландуруши керәккә кәлмигәндә, қорал ишләтсә болиду."

Германийә авази вә фирансийә авазиниң 22-декабир елан қилинған мәзкур мәсилигә аит хәвәрлиридә баян қилинишичә, хитайниң бу сақчи қанунида тилға елинған "дөләт бихәтәрлики" уқуми билән "аммиви бихәтәрлик" уқуминиң даириси наһайити кәң болуп, әгәр бу қанун күчкә игә болған тәқдирдә, хитай сақчилири тинч шәкилдики намайишларни қанлиқ бастуруш һоқуқиға еришидикән, нормал қаршилиқларму қораллиқ бастурушқа учрайдикән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири бөлүми мәсули софи ричардсон өз әндишисини ипадиләп: "хәлқ сақчиси қануниниң түзитилгән нусхиси, һоқуқни сүйиистимал қилишни йәниму илгири сүрүшкә сәвәб болиду" дегән.

Хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати асия ишлири бөлүминиң мәсули улрик делиюс әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда, хитайниң бу сияситиниң уйғур дияри вә шәрқий түркистанға техиму зор хәвпләр елип келидиғанлиқини тәкитлиди. У мундақ дәйду: "демократийә вә әркинлик һәқлири еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиниватқан уйғурлар вә тибәтликләргә нисбәтән, хитайниң бу йеңи сақчи қануни районға зор тәһдит вә хәвп пәйда қилиду. Хитай сақчилириниң халиғанчә тутқун қилиш, өлтүрүш һоқуқини қануний һимайә билән тәминләшни мәқсәт қилған бу қанунниң ақивити пүтүн хитай вәзийитини хәтәргә башлайду. Буниңсизму пүтүн хитайда сақчи зораванлиқиниң һөкүм сүрүватқанлиқини ахбаратлар испатлап турмақта. Биз бу қанунниң шәрқий түркистан һәм тибәттә сақчиларниң һоқуқини йәниму кеңәйтип, қанлиқ вәқәләрниң көпийишигә йол ечишидин әнсирәймиз."

Уйғур зиялийлирини бәкрәк әндишигә салидиғини, хитайниң бу қануниниң уйғур диярида техиму көп қан төкүлүшкә сәвәб болуш еһтималлиқидур. Д у қ муавин рәиси үмид агаһи әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда "бу қанун шәрқий түркистанда техиму көп қан төкүлүшкә сәвәб болиду" деди.

Д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди болса, уйғур дияридики сақчиларға бу қанун лайиһиси йолға қоюлуштин нәччә йиллар илгирила уйғур пидаийлирини нәқ мәйданда етип ташлаш һоқуқи берилип болғанлиқини әскәртти.

Хитайниң йеңи хәлқ сақчиси қануни лайиһисидики әндишә қозғайдиған йәнә бир нуқта болса, интернетқа алақидар болған техиму қаттиқ бәлгилимидур. Бу қанун лайиһисидә йәнә "тәбиий апәткә, һадисә апәтлиригә, аммиви сәһийә вәқәлиригә, иҗтимаий бихәтәрлик вәқәлиригә дуч кәлгәндә яки юқириқидәк вәқә, апәт вә һадисиләрниң җиддий тәһдитигә йолуққанда... Зөрүр тепилса, өлкә дәриҗиликтин юқири болған җамаәт хәвипсизлик органлириниң тәстиқи билән интернет торини тизгинләшни әмәлийләштүрүшкә болиду" дейилгән.

Германийә авазиниң әскәртишичә, фирансийә ахбарат агентлиқи бу хусустики баянида 2009-йили уйғур диярида үрүмчи вәқәси йүз бәргәндә, бу районда 10 айғичә торлар үзиветилгән.

Үмид агаһи әпәнди хитайниң йеңи сақчи қанунида тилға елинған интернет қамалиға даир бәлгилиминиң йәниму яман ақивәтләргә йол ачидиғанлиқини тилға алди. Пәрһат муһәммиди әпәнди болса, интернет вә телефон қамалиниң бу қанун йолға қоюлмиған тәқдирдиму, уйғур диярида изчил түрдә иҗра қилинип келиватқанлиқини илгири сүрди.

Хәлқара мәтбуатларда, хитайниң йеңи сақчи қанун лайиһисидин башқа, "террорлуққа қарши туруш қануни", "һөкүмәтсиз тәшкилатларни башқуруш қануни" қатарлиқ қанунлириға қарита баһа вә тәнқидләр бүгүнгичә давамлишип кәлмәктә. Бу қанунларниң уйғурлар вә тибәтләрни асасий нишан қилғанлиқиму изчил тәкитләнмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт