Хитай һүсәйин җелилни өз ичигә алған 11 нәпәр сиясий мәһбусниң қамақ җазасини қисқартти

Мухбиримиз әркин
2016-02-03
Share
Huseyin-Jelil-305.jpg Һүсәйин җелилниң түрмигә кириштин бурунқи сүрити.
RFA File


Уйғур аптоном районлуқ юқири сот мәһкимиси 1 - феврал үрүмчи 1 - түрмидә йиғин чақирип, 11 нәпәр сиясий мәһбусниң қамақ җазаси қисқартилғанлиқини елан қилған.

У 11 нәпәр сиясий мәһбусниң ичидики 7 киши муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлар болуп, уларниң арисида канада пуқраси, диний зат һүсәйин җелил, пакистанда қолға елинип хитайға өткүзүп берилгән паалийәтчи мәмәттохти мәтрози қатарлиқ кишиләр бар.

Даириләр у 7 кишиниң ичидики бәзиләрниң қамақ җазасини 19 йил, бәзилириниң қамақ җазасини 20 йилға чүшүргән. Қалған 4 нәпәр муддәтлик қамақ җазасиға һөкүм қилинған мәһбусниң бири, үрүмчи теббий институти дохтурханисиниң сабиқ дохтури, "тәвпиқ фонди җәмийити" ниң қурғучиси мәмәтҗан абдуқадир.

Бу қетим мәмәтҗан абдуқадир қатарлиқ 4 сиясий мәһбусниң һәр бириниң қамақ җазаси 6 айдин қисқартилған. Уларниң ичидики бир нәпириниң қамақ җазаси тошқачқа шу күни қоюп берилгән.

Һүсәйин җелил қатарлиқ юқирида исми тилға елинған 3 киши америка кишилик һоқуқ тәшкилати - диалог фонди җәмийитиниң тизимликидики сиясий мәһбуслар иди. Мәзкур җәмийәтниң рәиси җон кәм сәйшәнбә күни елан қилған баянатида мундақ деди: "биз бу тәрәққиятни қарши алимиз. Әмма буниңға әгишип башқиларниңму кәчүрүм қилинишини үмид қилимиз."

Әмма хитайниң 11 нәпәр уйғур сиясий мәһбусниң қамақ җазасини дәл мушу мәзгилдә қисқартиши бәзи кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң диққитини қозғиди. Германийә хәтәр астидики хәлқләр җәмийитиниң мәсул хадими улрих делиюс, хитайниң қамақ җазасини қисқартишини мәқсәтлик бу мәзгилгә тоғрилиғанлиқини илгири сүрди.

Улрих делиюс мундақ деди: "қамақ җазасини қисқартишни һазир елан қилиши улар үчүн яхши. Чүнки, мушу бир қанчә һәптә ичидә б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң йиллиқ йиғини йәнә башлиниду. Йиғинда шу нәрсә айдиңки, нурғун дөләтләр вә хәлқара тәшкилатлар хитайниң шәрқий түркистандики апәт характерлик кишилик һоқуқ вәзийитини тәнқид қилиду. Биз хитайниң һәр қетим январ яки февралда сиясий мәһбусларни кәчүрүм қилидиғанлиқини билимиз.

Бу, наһайити пиланлиқ елип бериливатқан кәчүрүм. Бәлки, у хәлқара ахбарат васитилиридә мәлум тәсир қозғашни, б д т кишилик һоқуқ кеңишидики муназириләргә тәсир көрситишини көздә тутуп елип бериватқан болуши мумкин."

Лекин улрих делиюс, қандақла болмисун қамақ җазасини қисқартишниң қарши елишқа тегишлик бир иҗабий тәрәққият икәнликини билдүрди.

Улрих делиюс: "шүбһисизки, әң аввал бу яхши бир тәрәққият. Чүнки, сиясий мәһбусларниң ундақ узун йил түрмидә ятмаслиқи һәр вақит яхши иш. Һеч болмиса бу шәрқий түркистанда бир қисим әдлийә тармақлириниң даим йәңгиллик билән өлүм җазаси бериш, муддәтсиз қамақ җазаси берип, кишиләрни өмүр бойи түрмидә тутуп турушниң яхши иш әмәсликини һес қилғанлиқиниң бир бешарити."

Юқирида қамақ җазаси қисқартилған сиясий мәһбуслар илгири дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш, террорлуқ вә бөлгүнчилик қилиш билән әйиблинип қолға елинған һәм қамақ җазасиға һөкүм қилинған.

Шинхуа агентлиқи сәйшәнбә күни елан қилған бу һәқтики хәвиридә, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси шөһрәт закирниң сөзини нәқил кәлтүрүп, райондики түрмиләрдә диний радикаллиққа қарши туруш күришиниң наһайити утуқлуқ елип берилғанлиқини илгири сүргән. Шөһрәт закир, "көп қисим мәһбуслар қанунға әмәл қилидиған пуқраларға айланди" дегән.

Әмма, канадалиқ мустәқил паалийәтчи, вәзийәт анализчиси мәмәт тохти әпәнди, һүсәйин җелилниң муддәтсиз қамақ җазасиниң муддәтлик қамақ җазасиға қисқартилишини канада баш министири җастин тредониң бу йил 3 - айда хитайда елип баридиған зияритигә бағлиди.

Мәмәт тохти: "муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанларниң җаза муддитини йәңгиллитиш хитай қилип бақмиған иш. Ундақ болса хитай буни немә дәп қилиду? канадада йеңи һөкүмәт өзгәрди, бурунқи консерватип һөкүмәт һоқуқ сориған мәзгилдә хитай билән болған мунасивәт үнчила яхши әмәс иди. Әмма һазир йеңи һөкүмәткә өзгәрди. Бу либерал партийә һөкүмитиниң хитай билән болған мунасивити хели яман әмәс.

Хитай бәзи бир қәдәмләрни бесиши мумкин. Чүнки һүсәйин җелил үчүн мәхсус бир нәрсә қилса, у хитайниң аҗизлиқини көрситип қойиду. Һүсәйин җелил үчүнла болуп қалмисун, дегән пәрдазни бериш үчүн башқиларни қошти, дәп қараймән. Бу йил 3 - айда канада баш министири хитайға бариду. Мушу мәзгилдә оттурини бир аз юмшитиш үчүн сиясий бир қәдәм бастимикин, дәп ойлаймән."

Лекин мәмәт тохти йәнә, хитай даирилирини өзиниң қанун - түзүми вә хәлқара өлчәмләргә әмәл қилишқа чақирип, хитай бир қисим мәһбусларниң қамақ җазасини қисқартқан болсиму, әмма "бу хитайниң үстидики мәсулийәтни азайтмайду" деди.

Мәмәт тохти: "һүсәйин җелилға артқан җинайәтниң маһийитини көрситидиған һечқандақ җинайәт йоқ. Хитай пакит оттуриға қоялмиди. юмилақ ипадиләр билән дөләтни ағдуруш, у, бу дегәндәк сөзләрни қилди.

Кесилгән һөкүм билән у адәмгә артилған җинайәт оттурисида наһайити чоң пәрқ бар. Булар әсли түрмигә кирмәслики керәк иди. Бирақ һеч болмиса балдуррақ чиққиниға биз һәммимиз хуш болимиз. Лекин бу хитайниң үстидики мәсулийәтни азайтмайду.

Шуңа, инсан хош болғинидәк иш болсун десә, қанун билән дөләт башқуруш, хәлқара өлчәмгә хас әдлийә системиси бәрпа қилиш, инсанларни сиясий, диний көз қариши сәвәблик түрмигә ташлимаслиқ, өзиниң вәтәндашлиқ қануниға әмәл қилиш керәк. Мушу нәрсиләр болмиса хош болалмаймиз. Болмиса бундақ ишлар йәнә йүз бериду."

Һүсәйин җелил 2006 - йили 3 - айда өзбекистанда қолға елинип, хитайға өткүзүп берилгән. У "террорлуқ" билән әйиблинип 2007 - йили апрелда муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған. Хитайниң һүсәйин җелилни өзбекистандин қайтуруп кетип муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилиши хитай - канада оттурисида дипломатик ихтилап пәйда қилған. Хитай һөкүмити һүсәйин җелилниң канада пуқралиқини етирап қилмиған иди.

Мәмәттохти мәтрози болса 2003 - йили пакистанда қолға елинип, хитайға өткүзүп берилгән. Хитай һөкүмити 2005 - йили уни "бөлгүнчилик" билән әйибләп, униңға муддәтсиз қамақ җазаси бәргән.

Мәмәтҗан абдуқадир болса 2009 - йили "5 - июл вәқәси" бастурулған мәзгилдә қолға елинған. У, 2011 - йили "ағдурмичилиқ" билән әйиблинип 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт