Вакаләтсиз милләтләр тәшкилати хитайниң 81 уйғурни сотлап, еғир җазаға һөкүм қилғанлиқини тәнқид қилди

Мухбиримиз әркин
2014.06.05
uyghur-tutqun-sot-partlash.jpg Үрүмчидә йүз бәргән әтигәнлик базар һуҗумидин кейин, хитай уйғур елини асас қилған, бир йиллиқ қаттиқ зәрбә бериш һәрикитини башлап, хотән, қәшқәр, вә ақсудин 200 гумандарни тутқун қилған.
Social Media

Пәйшәнбә күни, уйғур елиниң үрүмчи, қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ районлиридики 6 сот мәһкимиси “террорлуқ” билән әйибләп, 23 делоға алақидар 81 нәпәр уйғурға һөкүм елан қилған. Улардин 9 киши өлүм җазасиға буйрулуп, 3 киши икки йил кечиктүрүп өлүм җазаси, қалған 69 киши узун йиллиқ қамақ җазасиға мәһкум қилинған.

Хитай ахбаратиниң ашкарилишичә, мәһкумлардин 68 киши аталмиш“террорлуқ тәшкилатиға әза болуш, террорлуқ тәшкилати қуруш, униңға йетәкчилик қилиш, қатиллиқ қилиш, от қоюш, партлатқуч буюмлирини ясаш, сақлаш, тошуш, қорал булаш” қатарлиқ әйибләшләр билән сотланған. 13 Киши “террорлуқ үн-син программилирини ясап вә тарқитип, миллий өчмәнлик, миллий кәмситишкә қутратқулуқ қилиш” қатарлиқ әйибләшләр билән сотланған.

Бу, хитай даирилириниң 22‏-май үрүмчи шималий бағчә йоли “әтигәнлик базар һуҗуми” дин кейин, уйғур елидә “террорлуққа” бағлап коллектип җазалиған 3‏-түркүм кишиләр болуп һесаблиниду. Даириләр буниңдин аввал қәшқәрдә очуқ сот ечип 39 кишини, ғулҗида очуқ сот ечип 55 кишини өлүм җазаси вә узун йиллиқ қамақ җазалириға мәһкум қилған иди.

Бирақ хитай даирилириниң йеқинқи икки һәптә ичидә арқа-арқидин сот вә очуқ сотларни ечип, қисқа вақит ичидә кишиләрни өлүм җазаси, узун йиллиқ қамақ җазалириға мәһкум қилиши хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлирида әндишә қозғиди. Голландийәни база қилған вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң билдүрүшичә, хитай уйғурларни “террорлуққа” бағлап җазалиған бу сотларда, хәлқара қанунларға еғир хилаплиқ қилған. Мәзкур орган йәнә, шәрқий түркистан кишилик һоқуқ вәзийитиниң яхшилиниш орниға яманлишип кетиши пәвқуладдә әндишә қозғаватқанлиқини билдүрди.

Вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң хитай ишлириға мәсул хадими ива петкович: биз вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилати шәрқий түркистандики уйғурларниң хитай хәлқ җумһурийити тәрипидин коллектип сотлиниватқанлиқини қаттиқ әйибләймиз. Бу қанун тәртип бойичә адил сотлиниш һоқуқиға қилинған зор бузғунчилиқ. У йәнә, тамамән хәлқара қанунларға қилинған бузғунчилиқ болупла қалмай, барлиқ хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлирини аяғ-асти қилғанлиқ. Биз хитай кишилик һоқуқ хатирисиниң яхшиланмай яманлишип кетиватқанлиқидин пәвқуладдә әндишигә чүштуқ, деди.

Бу қетимқи сотта өлүм җазасиға буйрулған 9 кишиниң бири, абдубасит қадир. Хитай ахбарати, униң “террорлуқ” билән әйиблинип өлүмгә буйрулғанлиқини, абдуләзиз мәхмут қатарлиқ кишиләрниң икки йил кечиктүрүлүп өлүмгә буйрулғанлиқини хәвәр қилған болсиму, бирақ уларниң қайси юртлуқ икәнлики, кәспий, йеши, аилә әһвали, шу күни өлүмгә буйрулған башқа уйғурларниң вәзийити, сот әһвали, сотта уларниң адвокат тәклип қилип, өзини ақлишиға йол қоюлған-қоюлмиғанлиқи қатарлиқ тәпсилатларни тилға алмиған. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, өлүм җазаси мәсилә һәл қилмайду. У бир хил ғәйрий инсани қилмиш болуп, асаси кишилик һоқуққа хилап.

Вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилатидики ива петкович, шу сәвәблик мәзкур органниң өлүм җазасиға қарши икәнликини билдүрди. У: вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилати өлүм җазасиға қарши туриду. Чүнки, у вәһший, ғәйрий инсани вә қалақ җазалаш усули болуп, асаси кишилик һоқуққа хилап. Бу сотта шәхсниң кишилик һоқуқи вә адил сотлиниш һоқуқиға йәнә бир қетим хилаплиқ қилинди. Бу, хитай хәлқ җумһурийитидә, уйғур вә башқа хитай вәтәндашлириниң вәзийити кишини интайин әндишигә салидиған әһвалда икәнликини көрситиду, деди.

Ива петковичниң қаришичә, уйғур вә хитайдики башқа аз санлиқ милләтләр мәсилисини һәл қилишниң әң тоғра йоли, хитай һөкүмитиниң улар билән диалог қуруп, пәрқлиқ мәдәнийәтләр оттурисидики мунасивәтни қандақ һәл қилишни музакирә қилиштур.

У мундақ деди: хитай сөһбәт үстилидә олтуруп, тибәтләр, уйғурларниң вәкиллири, моңғуллар вә хитай чеграсидики башқа аз санлиқ милләтләр билән, мәдәнийәт оттурисидики өз ара мунасивәтни қандақ бир тәрәп қилишни музакирә қилиш лазим. Бу бир башлиниш нуқтиси. Әлвәттә, маарип, ахбарат, ишқа орунлишиш қатарлиқ җәһәтләрдики кәмситишкә қандақ хатимә бериш буниң башлиниш нуқтисидур.

Бирақ ива петкович, хитайниң уйғурлар билән диалог қуруп, өз ара чүшәнчини алға сүрүш орниға, мәсилини бастуруш арқилиқ һәл қилиш йолини талливалғанлиқини билдүрди. Униң көрситишичә, бастуруш сиясити шәрқий түркистандики барлиқ мәсилиниң асаслиқ түгүни.

Бу, хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң хитай даирилирини уйғурлар билән диалог қуруп, сөһбәт елип беришқа тунҗи қетим чақириши әмәс. Хитай бу хил чақириқларға қулақ селишни изчил рәт рәт қилип кәлди. Кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң агаһландурушичә, хитайниң уйғурлар ичидики мөтидил пикир еқимларни бастуруши уйғурларни үмидсизләндүрүп, уларни радикаллишишқа мәҗбурлиған. Улар, ана тил тәшәббусчиси абдувәли аюп, өктичи зиялий илһам тохтиларниң “бөлгүнчилик” билән әйиблинип тутқун қилиниши, уйғурларда үмидсизликни күчәйткән типик вәқәләр икәнликини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.