Көзәткүчиләр : хитай һөкүмити уйғурларға қаратқан сияситини өзгәртмисә техиму яман ақивәтләр келип чиқиду

Мухбиримиз ирадә
2013-11-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай мәмликәтлик сиясий кеңәши бейҗиңда чоң йиғин ечиватқан мәзгилдә сақчи машиниси тйәнәнмен мәйданида чарлаш елип барди. 2011-Йили 3-март.
Хитай мәмликәтлик сиясий кеңәши бейҗиңда чоң йиғин ечиватқан мәзгилдә сақчи машиниси тйәнәнмен мәйданида чарлаш елип барди. 2011-Йили 3-март.
AFP

Тйәнәнмендә йүз бәргән 28 - өктәбир аптомобил билән һуҗум қилиш вәқәси хитайға охшаш ички муқимлиқни қоғдаш үчүн әң җиқ пул сәрп қилидиған бир дөләтниң хәвпсизлик сестимиси үчүн соал пәйда қилди. Көзәткүчиләр, хитай һөкүмити әгәр уйғур вә тибәт районлирида йүргүзүватқан бесим сиясәтлирини давам қилған тәқдирдә, дуняниң әң илғар назарәт қилиш сестимисиға игә болған тәқдирдиму тйәнәнмендики вәқәдәк наразилиқ һәрикәтлирини тосуп қалалмайдиғанлиқини, уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлириниң бундин кейин техиму күчлиниш еһтимали барлиқини пәрәз қилишмақта.

Төвәндә мухбиримиз ирадә силәргә бу һәқтә тәпсили мәлумат бериду.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, тйәнәнмендә 28 - өктәбир күни мәйданға кәлгән вәқә һәққидики мулаһизиләрниң айиқи үзүлмәй давам қилмақта. Көзәткүчиләрниң қаришичә, бу вәқәниң бундақ зор инкас қозғишидики сәвәбләрниң бири, бу мәйданниң хитайниң сиясий символи характериға игә болуши, иккинчидин, буниң осман һәсән башчилиқидики бир аилә кишилири тәрипидин елип берилған болуши, үчинчидин, буниң уйғурлар тунҗи қетим уйғур ели чегирисидин һалқип елип барған һәрикәт болуши дәп қаримақта. Бәзи көзәткүчиләр һәтта бу вәқәниң хәлқарада қозғиған тәсириниң 2009 - йили рәсмий рәқәмләр бойичә 200 дин артуқ адәм өлгән үрүмчи вәқәсидинму зор болғанлиқини билдүрүшти. Бу нөвәтлик һәрикәтни уйғурларниң қаршилиқ һәрикитиниң йеңи бир балдаққа көтүрүлгәнликиниң сегнали, дәп қараватқан бәзи көзәткүчиләр болса, бундин кейин уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлириниң күчийип баридиғанлиқини вә хитай һөкүмитиниң буниңға амалсиз қалидиғанлиқини пәрәз қилишмақта.

Статестикиларға қариғанда, хитай һөкүмити уйғур елида еливатқан барлиқ тәдбирләргә қаримай, 2013 - йили уйғур елида шиддәт вәқәлири әң көп мәйданға кәлгән бир йил болған, бу вәқәләрдә елан қилинған рәсмий рәқәмләр бойичә җәмий 189 адәм өлгән вә буларниң көпи һөкүмәт қисимлири тәрипидин етип өлтүрүлгән уйғурлар тәшкил қилидикән. Әмма бу нөвәт тйәнәнмендики вәқә уйғур елиниң ичидики вәқәниң тунҗи қетим хитай шәһәрлиригә тешип чиқиши болуп һесаблинидиған болуп, көзәткүчиләр буниң, һәммә йәргә камера орнитип, ички муқимлиқни сақлаш үчүн әң көп расхот аҗритидиған бир дөләт үчүн толиму җиддий бир әһваллиқини билдүрмәктә.

Бүгүн «дипломат» журнилида елан қилинған «хитайниң көзитиш сестимисиниң чәк - чеграси» мавзулуқ мақалидә ейтилишичә, хитай һөкүмитиниң тйәнәнмендики вәқәдин 5 күн кейинла дәрһал шинҗаң һәрбий қисимлириниң қомандани пең юңни вәзиписидин ташлаш арқилиқ бу мәғлубийитини җазаландурған. Һазир хитай бойичә һәр йәргә орнитилған 800 миңдин ошуқ камера вә 2 милйондин артуқ интернет назарәтчиси бар болуп, хитай пүтүн бу тәдбирләрни барғансери көпийиватқан бөлгүнчилик һәрикәтлириниң алдини тосуш үчүн алған, әмма тйәнәнмендики вәқәдин кейин хитай даирилири бәлким бу камераларниң санини вә сүпитини техиму юқири көтүрүши мумкин икән. Әмма аптор мулаһизисидә бундақ техникиларниңму йетәрсиз қалидиғанлиқини баян қилип мундақ дегән :

- Бихәтәрликни қоғдаш үчүн техникиға һәддидин зиядә тайинивелиш әмәлийәттә бейиҗиң арзу қиливатқан һәқиқий бихәтәрликни пәйда қилмайду. Бу худди дунядики әң юқири назарәт сестимисиға игә түрмиләрдә һәр бир булуңда һәрқандақ бир һәрикәтни көзитип туридиған көзәтчиләр вә камералар туруқлуқ, йәнила түрмә ичидә зәһәрлик чекимлик содисини, қорал ясашни, уруш - талаш һәтта өлтүрүшни тосуп қалалмиғандәкла иш. Йәни гәпниң қисқиси, һәрқандақ техникиниң қудрити чәклик болиду. Әгәр мумкинчиликила болса уни қилидиған йол һаман тепилиду. Бу шуни көрситип беридуки, хитай һөкүмити уйғур елида тохтимай елип бериватқан «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикәтлири уйғурларниң қаршилиқ көрситиш ирадисини сундуралиғини йоқ. Әксичә, хитай һөкүмитигә очуқ - ашкара қарши туридиғанларни техиму көпәйтивәткән. Хитай һөкүмити 20 йилдин буян бина қиливатқан қорқунч тамлириға дәз кәткән болуши мумкин. Әгәр шундақ болса бу бир җиддий әһвал. Чүнки хитай һөкүмити бихәтәрлик тәдбирини чиңитиду, буниң билән униңға қарши шиддәт вәқәлириму тохтимай мәйданға келип туриду.

Мәзкур мақалиниң аптори гейб коллинис мулаһизисини давам қилип, қаршилиқ қилидиған уйғурларниң бундин кейинки паалийәтлири үстидә тәхмин йүргүзгән вә мундақ дәп баян қилған :

- Уйғур қозғилаңчиларниң район ичидин қоралға игә болуш имкани йоқ. Әмма уйғур ели чегра ичигә соқунуп кириш асан болған вә қорал - ярақ асанлиқчә тепилидиған бир қанчә оттура асия дөлити билән қошна. Униң үстигә қозғилаңчилар көп ишлитидиған йәнә бир хил қорал болса, уйғур йезилирида наһайити көп. У болсиму аммино нтрат оғути. Бу оғуттин наһайити адди, әмма тәсири күчлүк бомба ясиғили болиду. Униң үстигә бу райондики афғанистан вә пакистан қатарлиқ дөләтләрдә дөләтниң күчи интайин аҗиз. Улар өзлириниң ички мәсилилирини һәл қилип болалмай турғанда чегра бихәтәрликигә капаләтлик қилидиған күчи йоқ. Шуңа бу җәһәтләрни көздә тутқанда, бейҗиң һөкүмити чегриниң хитай тәрипиниң хәвпсзликини ашуруш үчүн техиму нурғун мәбләғ вә күч аҗритишқа мәҗбур болуши мумкин.

Аптор мулаһизисидә йәнә, коломбийә, ирақ вә йәмән қатарлиқ дөләтләрдики қозғилаңчиларниң давамлиқ ениргийә сестимилирини һуҗум қилиш нишани қилип кәлгәнликини, мол йәр асти байлиқиға игә болған уйғур елидиму охшаш әһвал садир болуш еһтималиниң мәвҗутлуқини әскәртип «шинҗаңниң төмүр йол сестимиси, барғансери көпийиватқан нефит вә тәбиий газ турубилири вә уйғур елиниң токини хитай өлкилиригә йәткүзүдиған еликтир базилири мана мушулар һәммиси тәһдит астида. Әгәр қозғилаңчилар уйғур елиниң мәркәзгә узақлиқидин вә узунлуқи нәччә миң километирлиқ бу ениргийә йоллирини давамлиқ назарәт қилип турушниң имкансизлиқидин пайдиланса, у һалда хитай һөкүмити мәсилиниң чоңиға дуч келиду, дегән гәп. Бу һуҗумлар дөләтниң иқтисадиға толиму чоң зиян елип келиду. Әлвәттә, юқирида ейтилғанлар йүз бәргән тәқдирдиму, хитай райондики контролини йоқитип қоймайду. Әмма хитай контролини сақлаш үчүн техиму нурғун адәм күчи вә иқтисадқа еһтияҗлиқ болиду. Хитай мушундақ давам қилса, кейин уйғурларниң ағзини майлап вәзийәтни тинҗитиш әмәс, тиғму - тиғ тиркишидиған әһвалға чүшүп қелиши мумкин.

Аптор сөзи давамида, уйғур елидики мушундақ муқимсизлиқ әһваллири кәлтүрүп чиқиридиған иқтисадий зиянлар вә башқа нурғун яман ақивәтләр үстидиму тохтилип өтүп, хитай һөкүмитини һазир уйғур елида йолға қоюватқан сияситини өзгәртишкә чақирған вә мундақ дегән:

- Әгәр йүзлигән, миңлиған назарәтчи камералар, икки милйон интернет көзәткүчиси вә зор һәрбий қошун уйғур елидики мәсилини һәл қилалмиған турса, улар иқтисадий мәсилиләрдин нарази болуватқан милйонлиған пуқрани қандақму җимиқтуралисун? уйғур елидики милләтләр арисидики иқтисадий пәрқ миллий зиддийәтни кәлтүрүп чиқириватиду. Бундақ әһвал хитайниң башқа өлкилиридиму мәвҗут. Хитай һөкүмитидин рази болмайватқан гуруппиларму өз наразилиқини зораван йоли билән ипадиләйду. Дәрвәқә, 6 - ноябир күни тәййүән шәһиридики һөкүмәт бинаси алдида бир қанчә бомба партлиди. Бундақ әһваллар хитайниң башқа җайлиридиму йүз бәрсә, хитай буни контрол қилғудәк күчкә игә әмәс... Хитай рәһбәрлири башқа җәһәтләрдә өзиниң талантини намайән қилди. Әмма шинҗаңда давам қиливатқан бу әһвал ялғуз бесим ишлитишниң йетәрлик болмайдиғанлиқини испатлап турмақта. Җуңнәнхәй өз ичидики бу муқимсизлиқни түптин қандақ һәл қилиш үстидә қаттиқ ойлиниши керәк.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт