Közetküchiler : xitay hökümiti Uyghurlargha qaratqan siyasitini özgertmise téximu yaman aqiwetler kélip chiqidu

Muxbirimiz irade
2013-11-08
Share
yasimen-police-van-beijing-305.jpg Xitay memliketlik siyasiy kéngeshi béyjingda chong yighin échiwatqan mezgilde saqchi mashinisi tyen'enmén meydanida charlash élip bardi. 2011-Yili 3-mart.
AFP

Tyen'enménde yüz bergen 28 - öktebir aptomobil bilen hujum qilish weqesi xitaygha oxshash ichki muqimliqni qoghdash üchün eng jiq pul serp qilidighan bir döletning xewpsizlik séstimisi üchün so'al peyda qildi. Közetküchiler, xitay hökümiti eger Uyghur we tibet rayonlirida yürgüzüwatqan bésim siyasetlirini dawam qilghan teqdirde, dunyaning eng ilghar nazaret qilish séstimisigha ige bolghan teqdirdimu tyen'enméndiki weqedek naraziliq heriketlirini tosup qalalmaydighanliqini, Uyghurlarning naraziliq heriketlirining bundin kéyin téximu küchlinish éhtimali barliqini perez qilishmaqta.

Töwende muxbirimiz irade silerge bu heqte tepsili melumat béridu.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, tyen'enménde 28 - öktebir küni meydan'gha kelgen weqe heqqidiki mulahizilerning ayiqi üzülmey dawam qilmaqta. Közetküchilerning qarishiche, bu weqening bundaq zor inkas qozghishidiki seweblerning biri, bu meydanning xitayning siyasiy simwoli xaraktérigha ige bolushi, ikkinchidin, buning osman hesen bashchiliqidiki bir a'ile kishiliri teripidin élip bérilghan bolushi, üchinchidin, buning Uyghurlar tunji qétim Uyghur éli chégirisidin halqip élip barghan heriket bolushi dep qarimaqta. Bezi közetküchiler hetta bu weqening xelq'arada qozghighan tesirining 2009 - yili resmiy reqemler boyiche 200 din artuq adem ölgen ürümchi weqesidinmu zor bolghanliqini bildürüshti. Bu nöwetlik heriketni Uyghurlarning qarshiliq herikitining yéngi bir baldaqqa kötürülgenlikining ségnali, dep qarawatqan bezi közetküchiler bolsa, bundin kéyin Uyghurlarning qarshiliq heriketlirining küchiyip baridighanliqini we xitay hökümitining buninggha amalsiz qalidighanliqini perez qilishmaqta.

Statéstikilargha qarighanda, xitay hökümiti Uyghur élida éliwatqan barliq tedbirlerge qarimay, 2013 - yili Uyghur élida shiddet weqeliri eng köp meydan'gha kelgen bir yil bolghan, bu weqelerde élan qilin'ghan resmiy reqemler boyiche jem'iy 189 adem ölgen we bularning köpi hökümet qisimliri teripidin étip öltürülgen Uyghurlar teshkil qilidiken. Emma bu nöwet tyen'enméndiki weqe Uyghur élining ichidiki weqening tunji qétim xitay sheherlirige téship chiqishi bolup hésablinidighan bolup, közetküchiler buning, hemme yerge kaméra ornitip, ichki muqimliqni saqlash üchün eng köp rasxot ajritidighan bir dölet üchün tolimu jiddiy bir ehwalliqini bildürmekte.

Bügün "Diplomat" zhurnilida élan qilin'ghan "Xitayning közitish séstimisining chek - chégrasi" mawzuluq maqalide éytilishiche, xitay hökümitining tyen'enméndiki weqedin 5 kün kéyinla derhal shinjang herbiy qisimlirining qomandani péng yungni wezipisidin tashlash arqiliq bu meghlubiyitini jazalandurghan. Hazir xitay boyiche her yerge ornitilghan 800 mingdin oshuq kaméra we 2 milyondin artuq intérnét nazaretchisi bar bolup, xitay pütün bu tedbirlerni barghanséri köpiyiwatqan bölgünchilik heriketlirining aldini tosush üchün alghan, emma tyen'enméndiki weqedin kéyin xitay da'iriliri belkim bu kaméralarning sanini we süpitini téximu yuqiri kötürüshi mumkin iken. Emma aptor mulahiziside bundaq téxnikilarningmu yétersiz qalidighanliqini bayan qilip mundaq dégen :

- Bixeterlikni qoghdash üchün téxnikigha heddidin ziyade tayiniwélish emeliyette béyijing arzu qiliwatqan heqiqiy bixeterlikni peyda qilmaydu. Bu xuddi dunyadiki eng yuqiri nazaret séstimisigha ige türmilerde her bir bulungda herqandaq bir heriketni közitip turidighan közetchiler we kaméralar turuqluq, yenila türme ichide zeherlik chékimlik sodisini, qoral yasashni, urush - talash hetta öltürüshni tosup qalalmighandekla ish. Yeni gepning qisqisi, herqandaq téxnikining qudriti cheklik bolidu. Eger mumkinchilikila bolsa uni qilidighan yol haman tépilidu. Bu shuni körsitip bériduki, xitay hökümiti Uyghur élida toxtimay élip bériwatqan "Qattiq zerbe bérish" heriketliri Uyghurlarning qarshiliq körsitish iradisini sunduralighini yoq. Eksiche, xitay hökümitige ochuq - ashkara qarshi turidighanlarni téximu köpeytiwetken. Xitay hökümiti 20 yildin buyan bina qiliwatqan qorqunch tamlirigha dez ketken bolushi mumkin. Eger shundaq bolsa bu bir jiddiy ehwal. Chünki xitay hökümiti bixeterlik tedbirini chingitidu, buning bilen uninggha qarshi shiddet weqelirimu toxtimay meydan'gha kélip turidu.

Mezkur maqalining aptori géyb kollinis mulahizisini dawam qilip, qarshiliq qilidighan Uyghurlarning bundin kéyinki pa'aliyetliri üstide texmin yürgüzgen we mundaq dep bayan qilghan :

- Uyghur qozghilangchilarning rayon ichidin qoralgha ige bolush imkani yoq. Emma Uyghur éli chégra ichige soqunup kirish asan bolghan we qoral - yaraq asanliqche tépilidighan bir qanche ottura asiya döliti bilen qoshna. Uning üstige qozghilangchilar köp ishlitidighan yene bir xil qoral bolsa, Uyghur yézilirida nahayiti köp. U bolsimu ammino ntrat oghuti. Bu oghuttin nahayiti addi, emma tesiri küchlük bomba yasighili bolidu. Uning üstige bu rayondiki afghanistan we pakistan qatarliq döletlerde döletning küchi intayin ajiz. Ular özlirining ichki mesililirini hel qilip bolalmay turghanda chégra bixeterlikige kapaletlik qilidighan küchi yoq. Shunga bu jehetlerni közde tutqanda, béyjing hökümiti chégrining xitay teripining xewpszlikini ashurush üchün téximu nurghun meblegh we küch ajritishqa mejbur bolushi mumkin.

Aptor mulahiziside yene, kolombiye, iraq we yemen qatarliq döletlerdiki qozghilangchilarning dawamliq énirgiye séstimilirini hujum qilish nishani qilip kelgenlikini, mol yer asti bayliqigha ige bolghan Uyghur élidimu oxshash ehwal sadir bolush éhtimalining mewjutluqini eskertip "Shinjangning tömür yol séstimisi, barghanséri köpiyiwatqan néfit we tebi'iy gaz turubiliri we Uyghur élining tokini xitay ölkilirige yetküzüdighan éliktir baziliri mana mushular hemmisi tehdit astida. Eger qozghilangchilar Uyghur élining merkezge uzaqliqidin we uzunluqi nechche ming kilométirliq bu énirgiye yollirini dawamliq nazaret qilip turushning imkansizliqidin paydilansa, u halda xitay hökümiti mesilining chongigha duch kélidu, dégen gep. Bu hujumlar döletning iqtisadigha tolimu chong ziyan élip kélidu. Elwette, yuqirida éytilghanlar yüz bergen teqdirdimu, xitay rayondiki kontrolini yoqitip qoymaydu. Emma xitay kontrolini saqlash üchün téximu nurghun adem küchi we iqtisadqa éhtiyajliq bolidu. Xitay mushundaq dawam qilsa, kéyin Uyghurlarning aghzini maylap weziyetni tinjitish emes, tighmu - tigh tirkishidighan ehwalgha chüshüp qélishi mumkin.

Aptor sözi dawamida, Uyghur élidiki mushundaq muqimsizliq ehwalliri keltürüp chiqiridighan iqtisadiy ziyanlar we bashqa nurghun yaman aqiwetler üstidimu toxtilip ötüp, xitay hökümitini hazir Uyghur élida yolgha qoyuwatqan siyasitini özgertishke chaqirghan we mundaq dégen:

- Eger yüzligen, minglighan nazaretchi kaméralar, ikki milyon intérnét közetküchisi we zor herbiy qoshun Uyghur élidiki mesilini hel qilalmighan tursa, ular iqtisadiy mesililerdin narazi boluwatqan milyonlighan puqrani qandaqmu jimiqturalisun? Uyghur élidiki milletler arisidiki iqtisadiy perq milliy ziddiyetni keltürüp chiqiriwatidu. Bundaq ehwal xitayning bashqa ölkiliridimu mewjut. Xitay hökümitidin razi bolmaywatqan guruppilarmu öz naraziliqini zorawan yoli bilen ipadileydu. Derweqe, 6 - noyabir küni teyyüen shehiridiki hökümet binasi aldida bir qanche bomba partlidi. Bundaq ehwallar xitayning bashqa jayliridimu yüz berse, xitay buni kontrol qilghudek küchke ige emes... Xitay rehberliri bashqa jehetlerde özining talantini namayen qildi. Emma shinjangda dawam qiliwatqan bu ehwal yalghuz bésim ishlitishning yéterlik bolmaydighanliqini ispatlap turmaqta. Jungnenxey öz ichidiki bu muqimsizliqni tüptin qandaq hel qilish üstide qattiq oylinishi kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet