"хитайниң зулми вә явро-асия өтүшмисидики уйғур қораллиқлири" темисида йиғин өткүзүлди

Мухбиримиз әзиз
2017-04-26
Share
xitayning-zulumi-qilich-qanat.jpg "хитайниң зулуми вә явро-асия өтүшмисидики уйғур қораллиқлири" темисидики йиғинда пенсилванийә университетиниң ярдәмчи профессори қилич қанат әпәнди(солдин иккинчи) сөз қилмақта. 2017-Йили 25-апрел, вашингтон.
RFA/Eziz

"хадсин институти" да өткүзүлгән Муһакимә йиғинида Хитай һөкүмитиниң зулуми сәвәбидин уйғурлар диярида бир қисим кишиләрниң қораллиқ гуруһларға қатнишишқа мәҗбур болуватқанлиқи алға сүрүлди.

Хитай һөкүмити 2013-йили "бир бәлвағ бир йол" истратегийисини йолға қойғандин буян уйғурлар дияриниң буниңдики ачқучлуқ роли йеңиваштин рошәнләшти. Әмма район миқясида тохтимастин оттуриға чиқиватқан қаршилиқ һәрикәтлири мәзкур райондики бир қатар сиясий вә иҗтимаий мәсилиләрни ашкара қилишқа башлиди.

25-Апрел чүштин кейин вашингтон шәһиридики хадсин институтида өткүзүлгән "хитайниң зулуми вә явро-асия өтүшмисидики уйғур қораллиқлири" темисидики муһакимә йиғини дәл мушу мәсилиләргә беғишланди.

Йиғин музакирисигә қатнашқан мутәхәссисләрдин җорҗ вашингтон университетиниң профессори шан робертс, пенсилванийә университетиниң ярдәмчи профессори қилич қанат вә "пуқралар күчи" тәшкилатиниң рәиси яң җйәнли айрим-айрим пикир қилип, хитай һөкүмити уйғурлар диярида йолға қоюватқан қаттиқ қол сиясәтләр һәмдә буниңға алақидар мәсилиләр һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Йиғинға риясәтчилик қилған ерик бравн алди билән сөз елип уйғурлар һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрди. У хәлқара мәтбуатларда "шинҗаң" дегән нам билән мәлум болуватқан уйғурлар дияриниң "шәрқий түркистан" дәп атилип келиватқан бир җуғрапийәлик район икәнликини, бу районниң йеқинқи заман тарихида мәлум мәзгил мустәқил сиясий гәвдә сүпитидә мәвҗут болғанлиқини әсләп өтти.

У сөзиниң давамида хитай дөлитиниң һәрбий кеңәймичилик паалийитиниң нәтиҗиси сүпитидә бу районниң 1949-йили хитай дөлитиниң бир қисми болуп қалғанлиқини, шуниңдин буян хитай көчмәнлириниң уйғурлар дияриға зор түркүмләп көчүши арқисида район миқясида түрлүк мәсилиләрниң гәвдилик йосунда оттуриға чиқишқа башлиғанлиқини тәкитлиди.

Униң чүшәндүрүшичә, "11-сентәбир вәқәси" дин кейин хитай һөкүмити хәлқарадики террорлуққа қарши туруш йүзлинишидин пайдилинип, уйғурлар диярини "сақчилар башқурушидики түрмә" гә айландуруп қойған. Буниңға мас һалда бир қисим уйғурларниң ислам террорчи гуруһлириға арилишип қелиш һадисиси оттуриға чиққан. Шуниң билән биргә хитайниң өзидики күнмиң, бейҗиң қатарлиқ җайларда бир қисим һуҗумлар тәшкилләнгән. Әмма бу һәқтики учурларни хитай компартийиси қаттиқ контрол қиливалғанлиқи үчүн бу әһвалларниң һәқиқити һазирғичә ғува һаләттә турмақта.

Ерик бравн бу һәқтики баянлириниң ахирида уйғурлар дияриниң һазирқи вәзийитини чүшиниш үчүн алди билән буниңдики асаслиқ сәвәбләрни билишниң муһимлиқини тәкитлиди һәмдә бу һәқтә чүшәнчә беришни музакирә иштиракчилиридин қилич қанатқа һавалә қилди.

Уйғурлар мәсилиси билән яхши тонушлуқ болған профессор қилич қанат сөз елип, уйғурлар дияридики мәсилиләрниң йеқинқи бирнәччә йилда шәкилләнгән мәсилә әмәсликини алаһидә тәкитлиди. Униң қаришичә хитай һөкүмити уйғурлар дияридики мәсилиләрниң маһийитини тонуп йәтмигәнлики үчүн буниңға мунасип келидиған тәдбирләрни елишқа аҗиз кәлгән. Бу сәвәбтин уйғурлар дияридики вәзийәт барғанчә яманлишип маңған.

У бу һәқтә мундақ деди: "соғуқ уруш ахирлишиши биләнла диққитимизгә сазавәр болғини хитайда барғансери ешип бериватқан дөләтниң парчилинип кетиши һәмдә (уйғурлар дияридики) миллий бөлүнүш һәққидики әндишиләр болди. Шу сәвәбтин 1990-йиллири бу җәһәттә елинған тәдбирләрниң көп қисми ‹бөлгүнчилик', йәни хитай дөлитини парчилайдиған һәрикәтләргә бәкрәк мәркәзләшти. Мушуниң билән бир вақитта мәзкур районда иҗтимаий наразилиқлар, малиманчилиқлар, сиясий намайишларниң сани ешип маңди. Әмма булар әйни вақитта хитай һөкүмити унчивала ғәм қилип кәтмисиму болидиған мәсилиләр иди. Лекин совет иттипақиниң туюқсизла һалак болуп, оттура асияда бирнәччә мустәқил җумһурийәтниң дуняға келиши хитайни алдиритип қойди.

Һалбуки әйни вақитта мәвҗут мәсилиләр тоғра бир яқлиқ қилинған болса хитай һөкүмити уйғурлар дияридики бу ишларни пүтүнләй һәл қилип кетәләйтти. Әмма хитай һөкүмити бу мәсилиләргә қарита икки түрлүк чарә қолланған болсиму бу чариләрниң һәр иккиси вәзийәтни техиму начарлаштурувәтти. Бу чариларниң бири болған ‹иқтисадий тәрәққият' мәзкур районни хитай билән бир гәвдә қилип юғуруветишниң васитиси сүпитидә қоллинилди.

Дәрвәқә бу һал көпинчә һалда уйғурлар үчүн бәкму пайдисиз болуп чиқти, бу йәргә тохтавсиз көчүп келиватқан хитайлар болса уйғур җәмийитидики наразилиқни техиму юқири пәллигә силҗитти. Буниң билән мәзкур райондики һәр бир иҗтимаий вә иқтисадий һадисиләр, мәсилән, бовақларниң өлүш нисбити, аялларниң өлүш нисбити, яшларниң ишқа орунлишиши, иқтисадий җәһәттики тәңсизлик қатарлиқларниң һәммисидә уйғурлар мәзкур райондики хитайларға селиштурғанда ғайәт зор дәриҗидә зиян тартқучилардин болуп қалди."

Йиғин музакирисидә сөз қилғучилардин профессор шан робертс 1990-йиллардин башлап уйғурларни тәтқиқ қиливатқан алим. У һазирқи күндә көп қисим ахбаратларда мулаһизә қилиниватқан "уйғурларниң қораллиқ гуруһларға қошулуши" һәққидә сөз қилип, уйғурлар дияридики түрлүк тәңсизликләрниң уйғурларни "әсәбий" дәп қариливатқан йолларға меңишқа мәҗбур қиливатқанлиқини тәкитлиди. Шуниң билән биргә уйғурларниң чәтәлләргә чиқип "террорлуқ" тәшкилатлириниң тәркиби қисмиға айлиниши һәққидики һөкүмләрдә нурғунлиған гуманлиқ нуқтилар барлиқини алға сүрди.

У, бу һәқтә мунда деди: "һазир бизгә мәлум болған бу һөҗҗәтләрниң бир қисми хәлқарадики җиһади гуруһлар билән алақиси болуши мумкин дәп қариливатқан, шундақла һазир сүрийәдә уруш қиливатқан уйғурлардин хитайға террорлуқ тәһдити келиватқанлиқини раст қилип көрситишни мәқсәт қилған нәрсиләрдур. Булар йәнә ашу райондики һуҗумларға ‹чәтәлләрдики уйғурларниң қутратқулуқ қилғанлиқи' ни дәлилләшкиму ишлитилиду.

Һалбуки чәтәлләрдики көплигән уйғурлар, җүмлидин уйғурларниң инсан һәқлири үчүн күрәш қиливатқан ғәрб дунясидики нурғун уйғур сиясий паалийәтчиләрни даириләр осама бин ладинға вә ‹база' тәшкилатиға қәдәр бағлашқа урунуп кәлмәктә. Мушу хил әһвалда бу һөҗҗәтләрдә дейилгән сөзләргә бир немә демәк һәқиқәтән қийин, чүнки бу мәлуматларда омумән ашу һуҗумлар һәққидә очуқ учурлар йоқ дейәрлик.

Йәнә бир җәһәттин алсақ хитай даирилири ‹террорлуқ һуҗуми' дәп атиған көплигән һадисиләрни әмәлийәттә террорлуқ һәрикәтлири дәп аташқа болмайду. Мәсилән, бирәр намайишниң тәшкиллиниши һәмдә күтүлмигәндә контроллуқтин чиқип кетиши, буниң билән келип чиққан бәзи көңүлсизликләрни террорлуқ дейишниң һечқандақ асаси йоқ. Ашу һуҗумларни террорлуқ, дәп қариған һаләттиму униңға йеңиваштин қарап чиқиш һәмдә башқичә шәрһләш һечқанчә қийин әмәс. Буниңда очуқ болмайватқини ашуларниң һәқиқәтәнму йоллуқ әндишә яки әмәсликидур.

Қандақ болушидин қәтийнәзәр йәр шари миқясида терроризмға қарши уруш болуватқан һазирқидәк бир пәйттә уйғурларни террорчи гуруһларға бағлинишлиқ болған башқа мусулман топлириниң қилғинидәк зор санда дуняви җиһади тәшкилатларға әза болуватиду, дәп әйибләш дәсләп нурғунлиған кишиләргә расттәк аңлиниши мумкин. Болупму ашу район һәққидә равурус чүшәнчиси болмиған һәрқандақ адәм үчүн шундақ болуши мумкин.

Омумән қилип ейтқанда уйғурларни террорчилар билән бағливелиш аз дегәндиму хитай һөкүмитини икки түрлүк мәнпәәткә егә қилиду: биринчи, бу арқилиқ ш у а р дики барлиқ наразилиқларни ‹ташқи күчләр вә әсәбий идеологийәниң нәтиҗиси' дәп давраң қилишқа сорун һазирлайду. Бундақ болғанда уйғурларниң тартиватқан күлпәтлирини шәрһлишигә йочуқ қалдурулмайду; иккинчи, бу арқилиқ хитай һакимийитиниң террорлуққа қарши туруш намида уйғурларни техиму қаттиқ бастурушиға йол ечилиду."

Йиғинда музакиригә тәклип қилинған йәнә бир меһман доктор яң җйәнли болуп, у нөвәттә уйғурларниң қандақ вәзийәттә туруватқанлиқини түрмидики уйғур зиялий илһам тохти дуч кәлгән қисмәттин көрүвелишқа болидиғанлиқини баян қилди. У йиғин әһлигә илһам тохти қолға елинишниң алди-кәйнидики әһвалларни әслитиш арқилиқ уйғурлардики "тинч йол" үмидини хитай һакимийитиниң пүтүнләй бәрбат қилғанлиқини тәкитлиди.

У бу һәқтә мундақ деди: "(илһам тохти) өзигә хас идеологийә вә көзқаришини ипадилигәнлики үчүн хитайда ‹ишикни ечиветиш' сиясити йолға қоюлған оттуз нәччә йилдин буян муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған бирдин-бир киши. Уни нобел тинчлиқ мукапати алған лю шявбо билән селиштурушқа болиду. Лю шявбо хитай миллитидин. У пүтүн хитай дөлитиниң демократийигә өтүш лайиһисини түзүп чиққан гунаһи үчүн он бир йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинди. Шуңа буни бәкму зулмәтлик бир җаваб дейиш мумкин. Чүнки илһам тохтиниң миллити уйғур, у уйғурлардин чиққан ‹оттура йол' тәшәббусчиси.

Әмди буни мундақ шәрһләш мумкин: 1990-йиллардин буянқи әһвалға нәзәр салидиған болсақ шуни байқаймизки уйғурлар билән хитай дөлитиниң, уйғурлар билән хитай миллитиниң мунасивити изчил рәвиштә яманлишип меңиватиду. Мән билән бирликтә бүгүнки музакиригә иштирак қилған иккийлән баятин бу хил йүзлинишниң сәвәби һәмдә униң һазирқи әһвалини сөзләп өтти. Дәрвәқә һазир хитай һакимийити хәлқарадики террорлуққа қарши туруш шамилини суйиистемал қилип уйғурларни бастурушни вә езишни күчәйтмәктә. Бу болса уйғурларниң мәдәнийәт кимлики вә диний кимликидә әң рошән әкс әтмәктә. Шуңа уйғурлар һазир тарихта мисли көрүлмигән қорқунчқа муптила болуватиду, чүнки улар һәр вақит тутулуп кетиш, йилларчә давам қилидиған қамақ җазаси, кичиккинә бир ишлар үчүнму тағдәк бәдәл төләш хәвпигә дуч кәлмәктә. Уйғурларни кәмситиш мәзмунидики җүмлиләр болса пүтүн хитай миқясидики уқтурушларда вә сиясәтләрдә ашкара көзгә челиқмақта."

Йиғин ахирида музакирини тиңшашқа кәлгән уйғурлардин "уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилати" ниң мудири өмәр қанат зияритимизни қобул қилди. У, бу қетимқи музакиридәк мәхсус уйғурлар мәсилисигә беғишланған йиғинларниң уйғур давасини америка җамаитигә билдүрүштә зор әһмийәткә егә икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Бу қетимқи музакиригә америка һөкүмитиниң бир қисим хадимлири, әлчихана хизмәтчилири вә уйғурлар мәсилисигә қизиққучи оқуғучилар қатнашти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт