Атақлиқ хитай кишилик һоқуқ адвокати җяң тйәнйоңниң из -дерәксиз йоқап кетиши б д т да әндишә қозғиди

Мухбиримиз әркин
2016-12-07
Share
jyang-tyenyong-jiang-tianyong-adwokat.jpg 2016-Йили 21-ноябир из-дерәксиз йоқап кәткән христиан хитай кишилик һоқуқ адвокати җяң тйәнйоң. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Photo: RFA

Б д т кишилик һоқуқ алий комиссарияти ишханиси сәйшәнбә күни баянат елан қилип, адвокат җяң тйәнйоңниң йоқап кетиши өзлиридә қаттиқ әндишә қиливатқанлиқини, бейҗиң даирилириниң дәрһал униң ақивити һәққидә мәлумат беришини тәләп қилди.

Җаң тйәнйоң бу йил 8‏-айда хитайда тәкшүрүш елип барған б д т кишилик һоқуқ әмәлдари билән учрашқан. У, хитайниң омумий кишилик һоқуқ хатириси вә униң уйғур, тибәт районлиридики сияситини ашкара тәнқид қилишқа җүрәт қилип кәлгән надир кишиләрниң бири иди.

Б д т кишилик һоқуқ алий комиссариятиниң қәйт қилишичә, улар җяң тйәнйоңниң б д т әмәлдари билән көрүшкәнлики сәвәблик өч елиш нишаниға айлинип қалған болуши мумкинликини чәткә қақмайдикән.

Б д т ниң кәмбәғәллик вә кишилик һоқуқ ишлирини тәкшүрүш алаһидә әмәлдари филип алстон, сәйшәнбә күни җяң тйәнйоң һәққидә тохтилип, “хәлқара өлчәмләр наһайити ениқ: дөләтләр өч елиштин йирақ туруши вә барлиқ кишиләрни өч елинишидин қоғдиши шәрт” дәп көрсәтти. Җяң тйәнйоң филип алстонниң бу йил 8‏-айда хитайда елип барған тәкшүрүшидә көрүшкән кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң бири иди.

Америкидики хитай өктичи тәшкилати‏- “җуңго пуқралар күчи”ниң муавин рәиси доктор хән лйәнчав, хитайда адвокатлар авам пуқраларниң өз мәнпәәтини қоғдаш, адаләт алдида өзини ипадиләштики әң ахирқи қорғини икәнликини билдүрди.
Униң көрситишичә, кишилик һоқуқ адвокатлирини бастуруш авам хәлқниң өзини қанун орниға қоюп, өзини зораванлиқ васитиләр билән қоғдашқа мәҗбурлайдикән.

Хән лянчав мундақ дәйду: “қанун иҗтимаий адаләтни қоғдашниң әң ахирқи тосуқи. Әгәр бу тосуқ елип ташланса, бу шу әһвални кәлтүрүп чиқириду. Җәмийәт тәртипсизлишип, зиянкәшликкә учриғучилар қанунни қолиға алиду, қанунни өзи иҗра қилишқа башлайду. Бу қандақ әһвални кәлтүрүп чиқириду, дегәндә, зораванлиқ, қалаймиқанчилиқ, қисқиси һәр хил номуссизлиқ әһваллириниң һәммиси оттуриға чиқиду.

Демәк, сизниң мәпәәтиңизни қоғдайдиған адвокат болмиса, бу техиму чоң адаләтсизликни пәйда қилиду. Чүнки, сизниң дәрдиңизни йәткүзидиған, мәнпәәтиңизни қоғдайдиған һечқандақ қанал қалмайду. Бу йиғилип, техиму зор иҗтимаий партлашни пәйда қилиду.”

Униң йоқап кетиши хитай һөкүмити мәмликәт миқясида кишилик һоқуқ актиплирини, сиясий өктичиләрни тутқун қилиш һәрикити елип бериватқан мәзгилдә йүз бәргән иди.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қәйт қилишичә, 2015‏-йили 7‏-айда бу долқунида 250 дин артуқ паалийәтчи, адвокат вә уларниң уруқ-туғқан, аилә тавабиати тутқун қилинған яки сорақ қилинған.

Доктор хән лйәнчавниң көрситишичә, хитай һөкүмити кейинки йилларда қанун билән башқурушни тәкитләп кәлгән болсиму, әмма кишилик һоқуқ адвокатлирини изчил өз һакимийитигә тәһдит, дәп қарап кәлгән.

Хән лйәнчав: “улар адвокатларни қанун байриқини көтүрүвелип, компартийә билән қаршилишиватқан күчләр, дәп қарап кәлди. Чүнки, компартийиниң қануни биз билидиған ғәрб җәмийитидики һәқиқий қанун әмәс. Униң қануни бир партийә диктаторлуқини қоғдайдиған бир хил қорал. Шуңа, һәрқандақ адәм сот партийә гурупписи яки йәрлик парткомларниң сөзини аңлимиса, бундақ кишиләр униң нәзиридә җәмийәт муқимлиқиға зиянлиқ ағдурмичилар. Шуңа у кишилик һоқуқ адвокатлирини бастуруп кәлди” деди.

Б д т баянатида йәнә, хитай дөләт аманлиқ органлириниң җяң тйәнйоңни униң кишилик һоқуқ саһәсидики паалийити сәвәблик ғайиб қиливетиш еһтимали барлиқини илгири сүрди. Җяң тйәнйоң илгири нурғун кишилик һоқуқ делолириниң ақлиғучи адвокатлиқини үстигә алған, тибәт вә уйғурларниң вәзийити, хитайниң бу районлардики сияситигә ашкара пикир билдүрүп кәлгән аз сандики хитай паалийәтчилириниң бири иди.

Җяң тйәнйоң 2011‏-йили 1‏-айда радиомизниң зияритини қобул қилип, уйғур аптоном райониниң “милләтләр иттипақлиқи низами” ға пикир билдүргән. У, әгәр бу низам мәлум бир топни нишан қилип чиқирилған болса, униң техиму көп мәсилиләрни пәйда қилидиғанлиқини билдүргән иди.

Җяң тйәнйоң: әгәр бу (низам) 3 хил күчләрни нишан қилмиса, у һәр қайси тәрәпләргә бирдәк иҗра қилинса, бәлки у уйғурларниң дөләткә болған бир тәрәплимилик қаришини, хәнзуларға қарши өчмәнликини тосуш ролини ойнайду. Әмма бу охшашла хәнзуларниң уйғурларға қарши өчмәнликини, уларниң уйғурларға қарши бәзи қилмишлириниң алдини елиши керәк. Бу мәлум бир топни нишан қилмиса, у һәммигә бирдәк иҗра қилинса, һазирқи вәзийәттә мәлум әһмийити болиду. Әгәр бу (низам) мәқсәтлик мәлум бир топни нишанға алса, у техиму көп мәсилиләрни пәйда қилиши мумкин” дегән.

Лекин у йәнә, уйғур районида бу хил низамниң йолға қоюлушини қоллимайдиғанлиқи, чүнки униң сөз әркинликини боғидиғанлиқини әскәртип, “қисқиси, мән бу низамниң чиқирилишини қоллимаймән” дәп тәкитлигән иди.

Б д т кишилик һоқуқ алий комиссариятиниң алаһидә тәкшүрүш әмәлдари филип алстон йәнә, өзлириниң бу йил 8‏-айдики хитай сәпиридә улар билән көрүшкән башқа кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң бихәтәрликигә капаләтлик қилишни тәләп қилди.
У, “һөкүмәтләр б д т билән һәмкарлашқан шәхсләрниң қорқутуш, паракәндичилик, тәһдит яки җазалашқа учримаслиқиға капаләтлик қилиши шәрт” дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт