Ataqliq xitay kishilik hoquq adwokati jyang tyenyongning iz -déreksiz yoqap kétishi b d t da endishe qozghidi

Muxbirimiz erkin
2016-12-07
Share
jyang-tyenyong-jiang-tianyong-adwokat.jpg 2016-Yili 21-noyabir iz-déreksiz yoqap ketken xristi'an xitay kishilik hoquq adwokati jyang tyenyong. (Waqti we orni éniq emes)
Photo: RFA

B d t kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisi seyshenbe küni bayanat élan qilip, adwokat jyang tyenyongning yoqap kétishi özliride qattiq endishe qiliwatqanliqini, béyjing da'irilirining derhal uning aqiwiti heqqide melumat bérishini telep qildi.

Jang tyenyong bu yil 8‏-ayda xitayda tekshürüsh élip barghan b d t kishilik hoquq emeldari bilen uchrashqan. U, xitayning omumiy kishilik hoquq xatirisi we uning Uyghur, tibet rayonliridiki siyasitini ashkara tenqid qilishqa jür'et qilip kelgen nadir kishilerning biri idi.

B d t kishilik hoquq aliy komissariyatining qeyt qilishiche, ular jyang tyenyongning b d t emeldari bilen körüshkenliki seweblik öch élish nishanigha aylinip qalghan bolushi mumkinlikini chetke qaqmaydiken.

B d t ning kembeghellik we kishilik hoquq ishlirini tekshürüsh alahide emeldari filip alston, seyshenbe küni jyang tyenyong heqqide toxtilip, "Xelq'ara ölchemler nahayiti éniq: döletler öch élishtin yiraq turushi we barliq kishilerni öch élinishidin qoghdishi shert" dep körsetti. Jyang tyenyong filip alstonning bu yil 8‏-ayda xitayda élip barghan tekshürüshide körüshken kishilik hoquq pa'aliyetchilirining biri idi.

Amérikidiki xitay öktichi teshkilati‏- "Junggo puqralar küchi"ning mu'awin re'isi doktor xen lyenchaw, xitayda adwokatlar awam puqralarning öz menpe'etini qoghdash, adalet aldida özini ipadileshtiki eng axirqi qorghini ikenlikini bildürdi.
Uning körsitishiche, kishilik hoquq adwokatlirini basturush awam xelqning özini qanun ornigha qoyup, özini zorawanliq wasitiler bilen qoghdashqa mejburlaydiken.

Xen lyanchaw mundaq deydu: "Qanun ijtima'iy adaletni qoghdashning eng axirqi tosuqi. Eger bu tosuq élip tashlansa, bu shu ehwalni keltürüp chiqiridu. Jem'iyet tertipsizliship, ziyankeshlikke uchrighuchilar qanunni qoligha alidu, qanunni özi ijra qilishqa bashlaydu. Bu qandaq ehwalni keltürüp chiqiridu, dégende, zorawanliq, qalaymiqanchiliq, qisqisi her xil nomussizliq ehwallirining hemmisi otturigha chiqidu.

Démek, sizning mepe'etingizni qoghdaydighan adwokat bolmisa, bu téximu chong adaletsizlikni peyda qilidu. Chünki, sizning derdingizni yetküzidighan, menpe'etingizni qoghdaydighan héchqandaq qanal qalmaydu. Bu yighilip, téximu zor ijtima'iy partlashni peyda qilidu."

Uning yoqap kétishi xitay hökümiti memliket miqyasida kishilik hoquq aktiplirini, siyasiy öktichilerni tutqun qilish herikiti élip bériwatqan mezgilde yüz bergen idi.

Kishilik hoquq teshkilatlirining qeyt qilishiche, 2015‏-yili 7‏-ayda bu dolqunida 250 din artuq pa'aliyetchi, adwokat we ularning uruq-tughqan, a'ile tawabi'ati tutqun qilin'ghan yaki soraq qilin'ghan.

Doktor xen lyenchawning körsitishiche, xitay hökümiti kéyinki yillarda qanun bilen bashqurushni tekitlep kelgen bolsimu, emma kishilik hoquq adwokatlirini izchil öz hakimiyitige tehdit, dep qarap kelgen.

Xen lyenchaw: "Ular adwokatlarni qanun bayriqini kötürüwélip, kompartiye bilen qarshilishiwatqan küchler, dep qarap keldi. Chünki, kompartiyining qanuni biz bilidighan gherb jem'iyitidiki heqiqiy qanun emes. Uning qanuni bir partiye diktatorluqini qoghdaydighan bir xil qoral. Shunga, herqandaq adem sot partiye guruppisi yaki yerlik partkomlarning sözini anglimisa, bundaq kishiler uning neziride jem'iyet muqimliqigha ziyanliq aghdurmichilar. Shunga u kishilik hoquq adwokatlirini basturup keldi" dédi.

B d t bayanatida yene, xitay dölet amanliq organlirining jyang tyenyongni uning kishilik hoquq sahesidiki pa'aliyiti seweblik ghayib qiliwétish éhtimali barliqini ilgiri sürdi. Jyang tyenyong ilgiri nurghun kishilik hoquq délolirining aqlighuchi adwokatliqini üstige alghan, tibet we Uyghurlarning weziyiti, xitayning bu rayonlardiki siyasitige ashkara pikir bildürüp kelgen az sandiki xitay pa'aliyetchilirining biri idi.

Jyang tyenyong 2011‏-yili 1‏-ayda radi'omizning ziyaritini qobul qilip, Uyghur aptonom rayonining "Milletler ittipaqliqi nizami" gha pikir bildürgen. U, eger bu nizam melum bir topni nishan qilip chiqirilghan bolsa, uning téximu köp mesililerni peyda qilidighanliqini bildürgen idi.

Jyang tyenyong: eger bu (nizam) 3 xil küchlerni nishan qilmisa, u her qaysi tereplerge birdek ijra qilinsa, belki u Uyghurlarning döletke bolghan bir tereplimilik qarishini, xenzulargha qarshi öchmenlikini tosush rolini oynaydu. Emma bu oxshashla xenzularning Uyghurlargha qarshi öchmenlikini, ularning Uyghurlargha qarshi bezi qilmishlirining aldini élishi kérek. Bu melum bir topni nishan qilmisa, u hemmige birdek ijra qilinsa, hazirqi weziyette melum ehmiyiti bolidu. Eger bu (nizam) meqsetlik melum bir topni nishan'gha alsa, u téximu köp mesililerni peyda qilishi mumkin" dégen.

Lékin u yene, Uyghur rayonida bu xil nizamning yolgha qoyulushini qollimaydighanliqi, chünki uning söz erkinlikini boghidighanliqini eskertip, "Qisqisi, men bu nizamning chiqirilishini qollimaymen" dep tekitligen idi.

B d t kishilik hoquq aliy komissariyatining alahide tekshürüsh emeldari filip alston yene, özlirining bu yil 8‏-aydiki xitay sepiride ular bilen körüshken bashqa kishilik hoquq pa'aliyetchilirining bixeterlikige kapaletlik qilishni telep qildi.
U, "Hökümetler b d t bilen hemkarlashqan shexslerning qorqutush, parakendichilik, tehdit yaki jazalashqa uchrimasliqigha kapaletlik qilishi shert" dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet