Analizchilar xitay kishilik hoquq weziyitining yamanlishidighanliqini bildürüshmekte

Ixtiyariy muxbirimiz éhsan
2016-01-14
Share
petir-dehlin-Peter-Dahlin.jpg Shiwétsiyelik kishilik hoquq pa'aliyetchisi pétir dahlin toghriliq "China Change" torbétige bésilghan munasiwetlik xewerdin süretke élin'ghan.
chinachange.org

Shiwétsiyelik kishilik hoquq pa'aliyetchisi pétir dehlinning xitay da'iriliri teripidin 4-yanwar küni béyjing ayrodromida tutqun qilin'ghanliq xewiri, xelq'ara metbu'atlarda qiziq nuqtigha aylandi. Bu heqte toxtalghan analizchilar xitay kishilik hoquq weziyitining kelgüside yamanlishidighanliqini ilgiri sürüshti.

Roytérsning xewer qilishiche, pétir dehlinning qolgha élin'ghanliqi delillen'gendin kéyin 8-yanwar shiwétsiye tashqi ishlar ministirliqi xitayning shiwétsiyede turushluq bash elchisini chaqirtip mezkur mesile üstide sözleshken.

Shiwétsiye tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi anna ekbérg: "Biz, shiwétsiye elchixanisi xadimlirining xitayda qolgha élin'ghan shiwét puqrasini ziyaret qilishigha yol qoyulmasliqigha bek jiddiy qaraymiz" dégen.

Melum bolushiche, 2007-yildin buyan xitayda turuwatqan pétér dehlin 2009-yildin bashlap "Xitay üchün jiddiy heriket xizmet guruppisi" namliq teshkilatni qurup, xizmet qilip kelgen iken.

Xitay tashiqi ishlar bayanatchisi xung léy 13-yanwardiki bayanatida: "Shiwét puqrasi pétér dehlin xitayning dölet xewpsizlikige dexli yetküzidighan heriketliri bilen shughullan'ghanliq gumani bilen béyjingning qanunigha asasen mejburlash tedbiri astigha élindi" dédi.

"Xitay üchün jiddiy heriket xizmet guruppisi" 13-yanwar öz tor bétide élan qilghan bayanatida pétér dehlin'ge qilin'ghan eyibleshni qobul qilmaydighanliqini bildürdi we xitay hökümitini uni derhal qoyup bérishke chaqirdi.

Guruppining bayanatchisi maykél kastér: "Pétérning xitaydiki qanuniy yardemni qollighanliqi üchünla qolgha élinishi prézidént shi jinpingning qanun bilen idare qilish wedisige qilin'ghan bir mesxire. Xitay hökümiti pétérni derhal qoyup bérip uninggha artilghan barliq eyibleshlerni bikar qilishi kérek" dédi.

Dunya Uyghur qurultiyining shiwétsiyede turushluq bayanatchisi dilshat rishit ziyaritimizni qobul qilip xitay da'irilirining pétirni tutqun qilghanliq qilmishini qattiq eyibleydighanliqini, her qandaq kishilik hoquq pa'aliyetchilirining xitaygha kirip-chiqish hoquqi bolushi kéreklikini hemde ularning bixeterlikining kapaletke ige bolushi kéreklikini tekitlep, pétirning qolgha élinishi xitay da'irilirining xelq'aragha bergen radikalliq signali ikenlikini eskertti.

Pétér dehlinning xitayning dölet xewpsizlikige dexli yetküzidighan zadi qandaq heriketlerde bolghanliqi hazirche namelum bolsimu, közetküchilerning perez qilishiche, pétér dehlinning tutqun qilinishigha u ilgiri xitayda élip barghan pa'aliyetler seweb bolghan bolushi mumkin iken.

Bu heqte toxtalghan shiwétsiyediki siyasiy pa'aliyetchi abdulla kökyar ependi pétér dehlinning ilgiri xitayda adwokatlarni terbiyilesh qatarliq heriketlerni qanat yaydurghanliqini, xitay da'irilirining ötken yildin bashlap, kishilik hoquq adwokatlirigha qaritilghan basturushni kücheytkenlikini, belkim xitayning pétér dehlinni mushu dolqunda zerbe bérish nishanigha aylandurghan bolushi mumkinlikini bayan qildi.

Birleshme agéntliqning bu heqtiki xewiride bayan qilinishiche, pétér dehlin yétekchilikidiki mezkur teshkilat qurulghandin buyan xitayda adwokatlarni terbiyilesh, döletni qanun bilen idare qilish heqqide sawat bérish we xitayning qanun sistémisidin emeliy paydilinish matériyallirini tarqitish qatarliq pa'aliyetler bilen shughullinip kéliwatqan iken.

B b s ning xitayche tor bétide ashkarilishiche, bu teshkilat yéqinda yene birleshken döletler teshkilatigha kishilik hoquq toghrisida doklat tapshurghan bolup, doklatta asasliqi xitayda yüz bergen "Qorqutush, nazaret qilish, nezerbend qilish, ten jazasi qollinish, tutqun qilish we xalighanche qamap qoyush" qatarliq weqeler misal bilen bayan qilin'ghan iken.

En'gliyedin chiqidighan "Gardiyan" (hamiy) gézitining neqil qilishiche, pétér dehlinning qolgha élinishi heqqide toxtalghan xongkongdiki kishilik hoquq mutexessisi joshuwa rozenswig, pétérning qolgha élinishidin xitayning öz ichidiki pa'aliyetchilerge zer bérishni dawamlashturush bilen birge, bir partiyelik tüzümge tehdit dep qaralghan chet'el puqralirini nishan qilghan bolushi mumkinlikini körüwalghili bolidighanliqini bildürgen.

Dilshat rishit xitay da'irilirining pétirdek kishilik hoquq pa'aliyetchisini "Dölet bixeterlikige tehdit shekillendürüsh" gumani bilen tutqun qilin'ghanliqi xitayda kishilik hoquq depsendichilikining qanchilik derijide éghir ikenlikini körsitip béridighanliqini bildürdi.

Xitay da'irilirining ötken yildin bashlap kishilik hoquq adwokatlirigha bolghan basturushni kücheytkenliki, bu jeryanda 200 din artuq kishilik hoquq adwokatining tutqun qilghanliqi we bir qismining soraq qilinip qoyup bérilgenliki xewer qilin'ghan.

Uyghur közetküchilerning qarishiche, xitay da'irilirining 2016-yili kirish bilenla yene xitaydiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we adwokatlirini tutqun qilishni dawamlashturupla qalmay, pétir dehlin'ge oxshash chet'ellik kishilik hoquq pa'aliyetchilirini tutqun qilishi, jümlidin ursulagha oxshash chet'el muxbirlirini xitaydin qoghlap chiqirishi xitayning qattiq qol siyasitining dawamlishidighanliqini körsitip béridiken.

Bu heqte toxtalghan siyasiy pa'aliyetchi abdulla kökyar ependi xitay da'irilirining chet'ellik kishilik hoquq pa'aliyetchilirini tutqun qilishi yene xelq'ara qanunlarni közge ilmighanliqining éniq ipadisi ikenlikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet