Америка хәлқара диний әркинлик комитети уйғурларниң диний әркинлик вәзийити әндишә қозғаватқанлиқини билдүрди

Мухбиримиз әркин
2017-04-26
Share
guma-qarshiliq-herbiy-5.jpg Гума пичақлиқ һуҗум вәқәсидин кейин хотән тәвәсигә киргүзүлгән броневиклардин бири. 2017-Йили феврал.
ts.cn

Америка хәлқара диний әркинлик комитети бу йиллиқ доклатида, америка дөләт ишлар министирлиқиниң хитайни бу йил йәнә диний әркинлик вәзийити диққәт қилинидиған алаһидә дөләтләр тизимликигә киргүзүшни тәклип қилди.
Бу, мәзкур комитетиниң хитайни 1999‏-йилдин бери уда бу тизимликкә киргүзүшни тәклип қилишидур.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети оз доклатида буниң сәвәблирини шәрһләп, 2016‏-йили хитайда диний етиқад әркинлик вә кишилик һоқуқ вәзийити давамлиқ начарлашқанлиқи, хитай һөкүмитиниң мусулман уйғурлар, буддист тибәт, фалунгоң вә аилә христиан черкавлириға бузғунчилиқ қилип кәлгәнлики, униң "дөләткә тәһдит, дәп қаралған һәрқандақ диндар, адвокат, паалийәтчи вә башқа иҗтимаий гуруһ әзалирини бастурғанлиқи"ни илгири сүргән. Униң уйғур мусулманлириға қарита йеңи бәлгилимиләрни чиқирип, уларниң пәрзәнтлиригә диний тәрбийә беришини өз ичигә алған һәқ-һоқуқлириға чәклимә қоюп кәлгәнликини билдүргән.

230 Нәччә бәтлик доклатта, уйғурларниң диний әркинликни чәкләш аилисидә намаз оқуған яки диний материял сақлиған уйғурларни тепивалса, "қанунсиз диний паалийәт" қилған, дәп җазалаш дәриҗисигә барғанлиқи илгири сүрүлгән. Даириләрниң йәнә, мәктәп балилирини аилидә намаз оқуйдиған ата-аниларни паш қилишқа қистап, бу арқилиқ өзиниң "радикаллиқниң кәң әвҗи елиши уйғур мусулманлиридики зораванлиқ хаһишини пәйда қиливатиду, дегән пикрини йәкүнләп кәлгән" лики вә "диний етиқад һәм башқа күндилик турмуш паалийәтлиригә һәр хил бәлгилимә вә чәклимиләрни қойғанлиқи" билдүрүлгән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси томас рейс чаршәнбә күни хитайниң бигунаһ уйғурларға "террорчи", "әсәбий" муамилиси қилип кәлгәнлики вә буниң наһәқчилик икәнликини билдүрди.

Томас рейс: "хитай һөкүмити тинч, бигунаһ кишиләргә ‹әсәбий', ‹террорчи', ‹ашқун' муамилиси тутуп кәлди. Биз буни пүтүнләй наһәқчилик вә диний етиқад әркинликигә хилап, дәп қараймиз. Әлвәттә, бу тема биз мутләқ рәвиштә америка һөкүмитидин хитай билән болған алақидә оттуриға қоюшни тәләп қилидиған бир мәсилә", дәп көрсәтти.

У бу сөзләрни америка хәлқара диний әркинлик комитети чаршәнбә күни телефон ахбарат йиғини өткүзүп, мухбиримизниң соалиға җаваб бәргәндә қилди. Томас рейс әпәндиниң билдүрүшичә, америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң уйғурлар учраватқан муамилини америка, б д т, явропа иттипақи билән болған мунасивәтлиридә оттуриға қоюп кәлгән. Шундақла бу мәсилидә юқириқи дөләт вә органларниң хитай билән сөзлишишини тәләп қилип кәлгән.

Томас рейс мундақ дәйду: "биз уйғур мусулманлири учриған муамилидин бәк әндишә қилимиз. Биз бу мәсилини доклатимизда оттуриға қойдуқ вә мәхсус вақит аҗритип сөзләштуқ. Хитай һөкүмити бу кишиләрниң һәммисигә радикал ашқун муамилиси қиливатиду. Биз америка һөкүмитидин башқа дипломатик орунлар вә чәтәл вәкиллири билән җүмлидин б д т вә явропа иттипақи билән биргә, хитайни зиярәт қилғанда униң билән сөзлишип, уйғурларни қоғдашни оттуриға қоюп кәлдуқ. Шундақ қилиш вә уйғурларни қоғдашни изчил хитай һөкүмитиниң алдиға қоюп туруш интайин муһим мәсилә. Бу дәл биз һазир қиливатқан ишларниң бири".

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң доклатида йәнә, уйғур аптоном райониниң 2016‏-йили чиқарған "террорлуққа қарши туруш чариси" вә бейҗиң һөкүмитиниң 2016‏-йили елан қилған "шинҗаңниң диний әркинлик ақ ташлиқ китаби"ни тәнқид қилған.

Доклатта қәйт қилишичә, бейҗиң һөкүмити 2016‏-йили "ақ ташлиқ китаб" елан қилип, нормал диний паалийәт, диний еһтияҗ вә өрп-адәтләрниң қоғдиливатқанлиқини илгири сүргән болсиму, бирақ у "шу йили ранмизанда йәнә чәклимә қоюп, һөкүмәт хадимлириниң, оқуғучи вә балиларниң роза тутуши, намаз оқушиниң алдини алған."

Доклатта мундақ дейилиду: "2016-йили 1‏-ноябирдин башлап, уйғур мусулман ата-аниларға балиларни өз ичигә алған һәрқандақ диний паалийәт билән шуғуллиниши мәни қилинди. Шуниң билән биргә, пуқралар һөкүмәт чәклигән һәрқандақ паалийәткә қатнашқан қошна-қулумлирини паш қилишқа риғбәтләндүрүлди".

Бирақ бәзи өктичилириниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғур районида диний әркинликкә қарши йүргүзгән радикал сиясити, униң бу райондики "карханилашқан" муқимлиқ сияситиниң мәһсули.

Канадада олтурушлуқ хитай өктичи, "демократик җуңго фронти"ниң рәиси шең шөй ханим мундақ дәйду: "хитай компартийәсиниң аталмиш шинҗаңдики террорлуққа қарши туруш һәрикити яки униң тибәт,тәйвән мустәқиллиқиға қарши туруш сияситиниң һәммиси карханилашқан бир-биригә туташ гәвдә. Алий дәриҗилик даириләрниң бундақ бир орунлаштурушиниң бар-йоқлуқидин қәтийнәзәр, һәр қатламдики әмәлдарлар карханилашқан бу сиясәткә тайинип мәвҗут болуп туриду. Шуңа, бу адәмләр шинҗаңдики вәзийәтни өз қоли билән өткүрләштүрүп туриду. Чүнки, улар вәзийәтни өткүрләштүрсә, мәркәздин техиму көп пулға еришиду".

Бирақ шең шүй, хитай һәрқанчә күчлүк болсиму, бирақ бундақ қаттиқ қол сиясәтниң бир бәдили болидиғанлиқини билдүрүп, ши җинпиң һөкүмитиниң һәл қилиш наһайити зор мәсилигә дуч келиватқанлиқини билдүрди.

Шең шөй мундақ дәйду: "ши җинпиң һакимийити һәқиқәтән тақабил туруш наһайити мүшкүл бир қийинчилиққа дуч келиватиду. Бу қийинчилиқ хилму-хил зиддийәтләргә һамилидар. Бирақ униң үчүн әң зор хәвп-хәтәр чегра райондин келиду. Шуңа, у хәлқара җәмийәтниң террорлуққа қарши туруш, дәйдиған бу чоң арқа көрүнүш, чоң вәзийәтни суйиистемал қилип, җуңго чеграси ичидики униңға қарши барлиқ күчләрни әң төвән қатламға қәдәр йоқитишни ойлаватиду. Бирақ униң бу вәһимисигә қарши йәрлик хәлқниң чоқум бир инкаси болиду".

Америка хәлқара диний әркинлик комитети доклатида йәнә уйғур мәһбуслириниң адаләтсиз сотлиниватқанлиқи, түрмиләрдә қопал муамилигә учраватқанлиқини әскәртип, 2014‏-йили муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған илһам тохтиниң соти адвокатлар тәрипидин "сахтипәзлик" дәп әйибләнгәнликини, гүлмирә имин өзи рәт қилған болсиму, бирақ хитай даирилириниң үрүмчи "5‏-июл вәқәси" дики аталмиш роли сәвәблик униңға муддәтсиз қамақ җазаси бәргәнликини алаһидә тәкитлигән.

Хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси томас рейсниң билдүрүшичә, гүлмирә имин әһвалини мәзкур орган тәқиб қилидиған уйғур виҗдан мәһбуслириниң бирикән.

У мухбиримиз мундақ деди: "(уйғур) виҗдан мәһбуслиридин бири бизниң бир комиссаримиз мәсул болуп мәхсус әһвалини тәқиб қилишқа талливелинди. Һәр бир комиссар мәсул болуп тәқиб қилидиған бир виҗдан мәһбуси бар. Талливелинған шу кишиләрдин бири уйғур виҗдан мәһбуси. Бу виҗдан мәһбусларға тегишлик муамилә қилиш вә ахирида уларни қоюп бериш пәвқуладдә муһим мәсилә".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт