Kishilik hoquq közitish teshkilati ban kimunni xitay bilen kishilik hoquqni ashkara sözlishishke chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2016-07-06
Share
dunya-insanperwerlik-aliy-yighini-ban-kimon.jpg B d t ning dunya insanperwerlik aliy yighinida birleshken döletler teshkilati bash sékrétari ban kimon söz qilmaqta(téléwizor xewiridin süretke élin'ghan). 2016-Yili 23-may, istanbul.
RFA/Arslan

B d t bash katipi ban kimun 6‏-iyul xitay ziyaritini bashlidi. Lékin u, xitaygha qarap seperge atlinish harpisida bezi xelq'ara teshkilatlar uning xitayda kishilik hoquqning künséri éghirliship kétiwatqanliqini otturigha qoyushini, xitayning basturushni toxtitip, qolgha élin'ghan pa'aliyetchilerni qoyup bérishke chaqirishni telep qildi.

Kishilik hoquq közitish teshkilati ban kimun'gha yazghan mektupini 5‏-iyul élan qilghan. Mezkur teshkilat mektupida, xitay kishilik hoquq weziyiti shi jinping dewride intayin keskinliship ketkenlikini agahlandurup, "Biz sizning kishilik hoquq weziyitidiki bu chékinishke qarita endishingizni xupiyane we ashkara bildürüshingiz nahayiti muhim, dep qaraymiz. Eger shundaq qilsingiz éhtimal bu kishilik hoquqning téximu éghir xorlinishini azaytishqa paydiliq bolushi mumkin" dégen.

Ban kimun b d t bash katipliq wezipisini atqurghan 7-8 yildin buyan kishilik hoquq teshkilatliri teripidin izchil xitay kishilik hoquq weziyitige sel qarash bilen tenqidlinip keldi.

Kishilik hoquq közitish teshkilati mektupida, ban kimunni kishilik hoquqqa sel qarashtek bu xil pozitsiyesini özgertish chaqirghan. Mezkur teshkilatining ijra'iye diréktori kénis rod: "Eger dunya rehberliri kishilik hoquq buzghunchiliqida héchqandaq bahane körsetmise, béyjingning xahishini özgertkili bolidu" dégen.

D dunya Uyghur qurultiyining qarishiche, ban kimunning xitay ziyariti wezipisidin ayrilish aldidiki b d t bash katipi üchün kishilik hoquqni otturigha qoyushning axirqi pursiti. D u q ning mu'awin re'isi esqer jan ban kimunning Uyghur, tibet mongghul we bashqa kishilik hoquq mesililirini otturigha qoyushini ümid qildi.

Esqer jan mundaq dédi: "Biz d u q bash katipning u yerdiki ziyaritide Uyghurlargha boluwatqan we shundaqla tibet, mongghul we öz xelqige boluwatqan kishilik hoquq depsendichilikini, xususen Uyghurlar duch kéliwatqan gheyriy insani bésimni sözlep ötüshini, mushu nuqtida toxtilishni arzu qilimiz.
Chünki, axirqi yillarda xitayning bésimi künséri chidighili bolmaydighan bir halgha kélip, éghirliship kétip baridu. Bumu elwette bash katipning béki axirqi wezipisi bolup qalidu. U axirqi wezipisidin ayrilishtin burun héch bolmisa, u yerde éziliwatqan milletlerning béshidiki Uyghur mesilisini otturigha kötürüp chiqishini ümid qilimiz.‏"

Esqer jan jan yene, ban kimunning 8 yil wezipe atqurush jeryanida kishilik hoquq mesilisige chong "Gheyret körsetmigenliki" ni ilgiri sürdi.

Esqer jan: "Biz burun d u q bolush süpitide ban kimun ependimge kishilik hoquq we Uyghurlarni depsende qilish mesilisi toghruluq doklat sun'ghan. Elwette u yalghuz Uyghurlarningla emes, xitaydiki omumiy kishilik hoquq mesilisi toghriliqmu éghiz achqini yoq.

Eslide bu uning wezipiliridin biri bolushi kérek. Bir dölet bolmisimu, emma u pütün döletlerge wekillik qiliwatqan b d t ning bash katipi. Uning söz qilish hoquqi bar. Biterep turuwalmay kishilik hoquqni sözlishi kérek idi. Epsuski, hazirgha qeder undaq bir gheyret körsetmidi" dédi.

Kishilik hoquq közitish teshkilati yene, ban kimunning bu ziyaritide xitaygha b d t kishilik hoquq organlirining xitayni nazaret qilishigha yol qoyush, uning b d t kishilik hoquq méxanizimidin paydilanmaqchi bolghan pa'aliyetchilerni parakende qilishigha xatime bérishni telep qilishini otturigha qoyghan.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining mektupida kénis rot, xitay kishilik hoquq mesiliside xupiyane diplomatiye izchil meghlubiyetke uchrap kelgenlikini eskertip, bankimunning kishilik hoquq mesilisini xitay xelqige ashkara xitab qilishi kéreklikini tekitligen.

Amérikidiki "Junggo puqralar küchi" namliq xitay öktichi teshkilatining re'isi doktor yang jyenli kénis rodning sözni qollap, kishilik hoquq mesiliside xupiyane diplomatiyening héchqandaq roli bolmaydighanliqini bildürdi.

Yang jyenli mundaq deydu: " Ban kimun u pütün dunyadiki xelqlerning tapshurghan béji bilen ishleydu. Buning ichide biz junggoluqlarning, amérikaliqlarning, en'gliyeliklerning tapshurghan béji bar. U xitaygha xupiyane bérip, xitay hökümiti bilen yoshurun bir némilerni sözliship keldim, boldi, dése bolmaydu. Bu toghra emes. Biz uning néme ish qilghanliqini bilishimiz kérek. Sen qandaq wedilerni berding. Biz ochuq-ashkara tenqid qilalishimiz kérek.

Shunga, da'im yeng ichide bolghan geplerning héchqandaq roli bolmaydu. Peqet hemme ish ochuq-ashkara bolghandila xelq'ara siyasetchiler birer ishni azraq bolsimu qilalaydu. Uning qandaq qilghanliqigha öz dölitidiki saylighuchilarning nazariti we türtkisi bolushi shert. Shundaq bolghanda u azraq bir ish qilidu."

Yang jyenlining qarishiche, ban kimun b d t bash katiplirining ichide kishilik hoquqqa eng sel qarap kelgen kishilerning biriken. U, b d t kishilik hoquq kéngishige eza 47 döletning mutleq köp qismi kishilik hoquqqa buzghunchiliq qiliwatqan döletler ikenlikini eskertip, shunga, b d t ni islah qilip, ammiwi teshkilatning küchi we wekillik orni kücheytish kéreklikini tekitlidi.

Yang jyenli mundaq deydu: " B d t hazirqi eng chong xelq'ara teshkilat. Uning üstige u her qaysi el hökümetlirini bir sehne bilen teminlep, her xil ijtima'iy mesililerni munazire qilishqa purset yaritip berdi. Yéqinqi yillardin buyan biz b d t ni islah qilishni algha sürüp kelduq. Bu islahatning biri, b d t peqet hökümetlerning sözini anglapla qalmasliqi kérek. U yene her qaysi el xelqlirining sözini anglitishi kérek.

Chünki, xitay hökümiti xitay xelqining awazigha wekillik qilmaydu. Mesilen, Uyghurlar, xitay hökümiti b d t da hergiz Uyghurlarning menpe'itige wekillik qilmaydu. Xitay hökümiti Uyghurning menpe'itige wekillik qilamdu! démek, b d t dek bir chong organda Uyghurning menpe'itige héchkim wekillik qilmaydu. Emdi teywen bar. Teywendiki 23 milyon xelqning menpe'itige kim wekillik qilidu. Ularning xelq'aradiki awazi bésiqturuldi. Buning hemmisige xitay hökümiti jawabkar. Shunga, b d t gha narazi bolsaqmu, emma biz b d t özgertishimiz, b d t da xelqning awazi téximu toluq eks étishi kérek."

Ban kimunning ötken qétimliq xitay ziyariti 2015‏-yili séntebirde élip bérilghan. U shu sepiride yapon'gha qarshi urush ghelibisining 70 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen ötküzülgen herbiy körükke qatniship, kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan.  Ban kimun özining murasimgha qatnashqanliqini chüshendürüp, bayanat élan qilishqa mejbur bolghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet