Җастин тредуниң шаңхәйдә қилған хитай кишилик һоқуқ вәзийити һәққидики сөзлиригә инкаслар

Ихтиярий мухбиримиз гүлшән абдуқадир
2016-09-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Канада баш министири җустин треду.
Канада баш министири җустин треду.
AFP

Дөләт ишлири вә санаәтләшкән 20 дөләт алий дәриҗиликләр учришишиға қатнишиш үчүн, 30- авғусттин етибарән хитайда зиярәттә болуватқан канада баш министири җастин треду өткән һәптә шаңхәйдә, хитайниң кишилик һоқуқ әһвали һәққидә тохтилип: «биз икки дөләт оттурисидики, демократийә, дөләт башқуруш, кишилик һоқуқ вә қанунниң иҗра қилиниши қатарлиқ мәсилиләрни нормал вә очуқ ‏-ашкара сөзлишиш арқилиқ һәл қилиш йоли билән, икки дөләт оттурисидики мунасивәтләрни чоңқурлаштуримиз. Демократийә вә охшашмиған көз қарашлар әркинлики канаданиң демократик вә әркин қанунлири арқилиқ қоғдилидиған, канадалиқларниң қиммәт қариши» деди.

У, канададики әркин демократик үстқурулма һәққидә: «канада мәдәнийәт җәһәттә, сиясий җәһәттә вә шундақла иқтисади җәһәттә тәрәққий қилған болса, бу әлвәттә канаданиң охшимиған мәдәнийәт вә охшимиған көз қарашларға йәр бәргәнликидә. Дуняниң тез өзгириши, демократийә вә охшашмиған көз қарашларниң мәйданға келишини иҗабий һалда илгири сүриду» деди. У йәнә, канаданиң хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә ярдәм қилидиғанлиқидин ибарәт мәйданини ипадиләп, «бир дөләт болуш сүпити билән, дөләтни яхши башқуруш вә ипадә әркинликиниң пайдисини көргән һәммә кишигә шуни хатириләтмәкчимәнки, канада хитайниң кишилик һоқуқни яхшилиши вә қоғдиши үчүн илһам бериду» деди.

Треду сөзидә йәнә, ипадә әркинликиниң канадалиқларниң қиммәт қариши икәнликини вә дөләтниң демократик қанунлири тәрипидин қоғдилидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Бу канада баш министириниң тунҗи қетим хитай кишилик һоқуқ хатириси һәққидә очуқ ‏- ашкара һалда сөз қилиши әмәс, 1998-йили хитайни зиярәт қилған канаданиң сабиқ баш министири критиән бейҗиң университетида сөз қилип, хитайда һөкүмәт билән охшаш болмиған сиясий көз қарашта болғанларниң түрмиләргә ташлиниватқанлиқини тилға алған иди.

Канада баш министири җастин треду шаңхәйдә хитай кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә тохталғандин кейин, әтиси хитай мәркизи комитетиниң авази болған шинхуаше, җустин тредуниң чоңайтилған сүрити билән биллә, бир парчә мақалә елан қилип, канадани әйиблиди.

Шинхуаше елан қилған мақалисидә, канада алди билән, өз дөлитидики начар вәзийәттә туруватқан, йәрлик индианларниң әһвалини өзгәртивалсун, канаданиң асассиз һалда хитай кишилик һоқуқ ишлириға арилишиши, канада, хитай мунасивәтлирини бузғунчилиққа учритиду. Канаданиң кишилик һоқуқ һәққидә билҗирлашлири, ғәрбниң узундин буян хитайға қарши давамлаштуруп келиватқан, тәкәббуранә һәқсизлиқидин башқа нәрсә әмәс» дейилгән.

Әтиси канаданиң хитайда турушлуқ баш әлчиси гай сент җак мухбирларға баянат елан қилип, йеқинқи үч йил ичидә хитай кишилик һоқуқ вәзийитиниң техиму начарлап кәткәнликини буниң кишилик әркинликкә, болупму ентернетқа чәклимә қоюшта өз ипадисини тапқанлиқини тәкитлигән.

Гәрчә хитай тәрәп, канада кишилик һоқуқ мәсилисидә хитайни һәқсиз вә тәкәббуранә әйиблиди дәватқан болсиму, әмма һазир канадада паалийәт елип бериватқан бир әркин дуня тәшкилатиниң башлиқи мәҗит әл шафи, җастин тредуниң шаңхәйдә қилған хитай кишилик һоқуқ вәзийити һәққидики сөзлиридин мәмнун әмәсликини билдүрди. У канадалиқ сиясәтчиләрни, хитай кишилик һоқуқ вәзийитигә ипадә билдүрүштә бәк юмшақ болуп кәтти дәп әйиблиди. У мундақ деди: «мән җастин тредуниң шаңхәйдә қилған, хитай кишилик һоқуқ вәзийити һәққидики сөзлиридин мәмнун әмәсмән. Хитай әмәлдарлири канадаға кәлгәндә, пәқәт бирла мухбирниң кишилик һоқуқ һәққидә соал соришиға рухсәт қилип, кишилик һоқуқ һәққидә омумлаштуруп җаваб берип, негизлик мәсилиләрдә чәтнәп өтүп кетиватиду, кишилик һоқуқ сода ‏- тиҗарәттин алдида туруши керәк, мән канадалиқ сиясәтчиләрниң, уйғур, тибәт, моңғул, фалунгуң вә христианларниң кишилик һоқуқ әһвалиға қарита көз юмувеливатқанлиқидин ибарәт бу вәзийәттин интайин чарчидим вә өзүмни раһәтсиз һес қилмақтимән. Канадада, һәммә нәрсә хитайда ишләнгән пәқәт канада мәдәнийитидин башқа. Кочиларда кетиватқан һәр бир нормал канадалиқниң өз қәдир ‏- қиммити бар. У болсиму инсан һәқлири, мән бу нуқтида канадалиқ сиясәтчиләрни хитайға йетәрлик бесим ишләтмиди дәп қараймән.»

Һазир канадада паалийәт елип бериватқан, хитай демократик партийәсиниң башлиқи шең шүә ханим зияритимизни қобул қилип: «канада баш министири җастин треду 20 дөләт башлиқлири йиғиниға қатнишиш үчүн хитайға бериш һарписида, канададики хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә көңүл бөлидиған демократик затлар вә тәшкилатлар, җастин тредудин,хитай рәһбәрлири билән көрүшкәндә шундақла аммиви сорунларда хитайни кишилик һоқуқни яхшилашқа дәвәт қилишини күчлүк тәләп қилдуқ.Әгәр баш министиримиз җустин треду әпәнди хитайда кишилик һоқуқни оттуриға қоймиса, канадаға қайтип кәлгәндә бизгә йүз келәлмәйду. Һазир хитай түрмисидә канада пуқраси һүсәнҗан җелил, кәвн гәррат вә йәнә бир канадалиқ хитай димукратчиси ятмақта. Канада һөкүмити чоқум уларни қайтуруп келип аилиси билән җәм қилиши керәк» деди.

Уйғур аптоном районлуқ парткомниң нәшр әпкари болған тәңритағ торида, җастин тредуниң хитай рәһбәрлиридин ши җинпиң, ли кечаң вә хитай хәлқ қурултийиниң рәиси билән көрүшкәнлики һәққидә қисқа хәвәр бәргәндин башқа, шаңхәй шәһиридә сөзлигән кишилик һоқуқ һәққидики сөзигә йәр берилмигән.

Бу йил 6-айда канадаға зиярәткә кәлгән хитай ташқи ишлар министири ваң йи хитай кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә соал сориған канадалиқ мухбирни «соалиң тәкәббуранә вә һәқсизлиққа толған» дәп азарлиған иди. Шинхуаше тарқатқан канадани әйиблигән хәвәрдиму, худди ваң йиға охшашла, ғәрбни кишилик һоқуқ мәсилисидә җуңгони һәқсиз вә тәкәббуранә әйиблимәктә дегән сөзләрни қоллиниши диққәт чәкти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт