Хитай шәһәрлиридә уйғурлар сақчиларниң тәкшүрүш обйекти қилиниши әйибләнди

Мухбиримиз меһрибан
2016.01.28
xitayda-uyghur-axturush-tutqun-wenzhou.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң уйғурларни ахтуруш, тутқун қилиш һәрикитидин көрүнүш. Венҗу.
Public Domain

Өткән һәптә уйғур учқучи капитан әкбәр мәмәтниң хаңҗуда сақчилар тәрипидин тәкшүрүлүш вәқәсидин кейин, йәнә бир нәпәр уйғур усул оқутқучисиниң сақчиларниң тәкшүрүшигә учриған синалғу филими аммиви таратқуларда ашкарилинип, хитайда күчлүк муназирә қозғиди.

Уйғурларниң тәкшүрүш обйекти қилинишиға наразилиқ билдүргән тордашлар мунасивәтлик даириләрниң башқа милләтләргә қарита ашкара ирқчилиқ сиясити йүргүзүватқанлиқини, бу қилмишларниң өткән әсирниң 30-40-йиллири гитлерниң йәһудиларға қаратқан ирқчилиқ сияситини әслитидиғанлиқини, хитайдики муқимсизлиққа әмәлийәттә һөкүмәт даирилириниң өзи мәсул болуши керәкликини билдүргән.

27-январ күни иҗтимаий таратқулардин фейсбокқа йолланған бу филимда, хитай сақчилириниң меһманхана ятиқида бир уйғур усул оқутқучисиниң нәрсә-керәклирини қопаллиқ билән ахтуруш вә сақчиларниң уни синалғуға елип туруп сорақ қилиш җәряни әйнән хатириләнгән.

Филимдики көрүнүшләргә қариғанда, сақчиларниң тәкшүрүшидин нарази болған уйғур ханим хитай даирилириниң пәқәт уйғур вә тибәтләрнила тәкшүрүш обйекти қилидиғанлиқиға етираз билдүргән.

“меһманханида ятақ алғиним мениң җинайитимму? мәйли йил ахири болсун, яки чаған мәзгили болсун, һәрқандақ вақитта силәр биз шинҗаңлиқларни вә шизаңлиқларни тәкшүрисиләр. Биз маслишип келиватимиз. Мән немә қилғиним үчүн бу хил тәкшүрүшни қобул қилимән? бу хил қопал муамилигә учраймән? мән адәм өлтүрдүмму? от қойдумму? аилә келип чиқишимда мәсилә бармикән я?”

Уйғур ханим тәкшүрүш җәрянини толуқ хатириливалған вә шу әснада сақчиларға өз салаһийитини чүшәндүрүп: “дадам учқучи, анам адвокат, өзүм тәклип қилинған усул оқутқучиси. Силәр бу тәкшүрүшни хизмәт еһтияҗи дәватисиләр вә мени кәйпиятиңни контрол қил дәватисиләр. Әгәр силәр шинҗаңға барсаңлар, мушундақ қопаллиқ билән тәкшүрүшкә учрисаңлар, қандақ һессиятта болисиләр?”, әмма униң бу қаршилиқ баянлириму тәкшүрүшни тохтиталмиған.

Игилишимизчә, мәзкур вәқәниң син хатириси фейсбокқа йоллинип бир күн ичидила бу филимни көргүчиләр нәччә миңдин ашқан. Тордашлар хитай сақчилириниң меһманханида елип барған уйғур аялни тәкшүрүш җәрянидики қопаллиқини әйибләйдиған инкасларни язған.

Бир тордаш инкасида “бу яш ханимниң дадиси учқучи, аниси адвокат болуши, өзиниң усул оқутқучиси болуши униму сақчиларниң тәкшүрүшидин қутқузалмапту. Мана бу уйғурлар омумйүзлүк учраватқан қисмәт” дәп язған.

Йәнә бирәйлән болса “қериндашлар, мәйли дадиси яки аписи немә иш қилишидин қәтийнәзәр биз уйғур болғанлиқимиз вә хитайдин пәрқлиқ болғинимиз үчүн бу хил муамилигә учраватимиз. Биз үзимиз ниң кимликини унтудуқ. Бирақ хитайлар һечқачан бизниң кимликимизни унтумайду. Буни чоқум есимиздә сақлишимиз лазим” дәп язған.

Үндидар торида ху фамилилик хитай тордаш өз инкасини билдүрүп, “уйғурлар сақчилар тәрипидин тәкшүрүлүватқан бундақ көрүнүшләр һазир барғанчә көпийиватиду. Һазир ичкиридә ‛шинҗаңлиқлар вә шизаңлиқларни көрсәңлар хәвәр қилиңлар, хәвәр қилмиғанлар мәсилә чиқса ақивитигә өзи мәсул болиду‚ дегәндәк уқтурушларни көрүп туруватимиз. ‛шинҗаңлиқ‚ вә ‛шизаңлиқ‚ дегән кимлики бар кишиләргә меһманханиларда ятақ берилмәйду, өй иҗаригә берилмәйду, ятақ вә өй алғанларниму сақчилар әйни мушу филимдикидәк тәкшүриду. Сақчиларниң тәкшүрүшигә қаршилиқ қилғини үчүн, етиветилгән уйғурлар һәққидики хәвәрләрниму көрүватимиз. Бу хил муамилә маңа гитлерниң йәһудиларға қаратқан ирқий кәмситиш сияситини әсләтти. Бу бәк қорқунчлуқ” дәп язған.

Техи өткән һәптә йәни 21-январ күни сақчилар хитай җәнубий авиатсийә баш ширкити шинҗаң тармақ ширкитиниң учқучиси капитан әкбәр мәмәтниму меһманханида нәрсилирини ахтуруп тәкшүргәндин кейин, сақчиханиға елип берип сүритини тартип, бармақ изини елип қопаллиқ билән тәкшүрүлгән, бу хил тәкшүрүштин өзиниң хорлуқ һес қилғанлиқини билдүргән әкбәр үндидар торида наразилиқини ипадилигән иди.

Чәтәлләрдики вәзийәт анализчилиридин ню-йорктики хитай мәсилилири анализчиси чен покуң әпәнди вә уйғур паалийәтчиси илшат әпәндиләр радиомиз зияритини қобул қилип, хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғурларға қарита йүргүзүватқан сиясити аллиқачан бир дөләтниң өз дөләт пуқралириға қаритилидиған сиясәттин һалқип, уйғурларға хитай дөлитиниң дүшмини сүпитидә муамилә қилишқа өзгәргәнликини, һәтта уйғурларға қарита хитай һөкүмитиниң дөләт террорлуқи йүргүзүватқанлиқини илгири сүрди.

Чен покуң әпәнди хитай коммунист һөкүмити нөвәттә йүргүзүватқан миллий бастуруш сияситиниң яман ақивәт елип келидиғанлиқини тәкитләп:“аңлаватқан хәвәрләр, көрүватқан филимләрдин коммунист хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита ‛дөләт террори‚ сиясити йүргүзүватқанлиқи ипадилинип турупту. Ичкири өлкиләрдә уйғурларниң тәкшүрүш нишани қилиниши, сорақ қилиниши һазир адәттики ишларға айлинип қеливатиду, әмәлийәттә хитай коммунист һөкүмити ‛террорлуқ вәқәлиригә зәрбә бериш‚ намида уйғурларни бастуруватиду. Уйғурларға қаритилған бу хил қаттиқ тәкшүрүш, бастуруш сиясити әксичә хитай пуқралирида өз бихәтәрликидин әнсирәш туйғусини күчәйтивәтти. Хитай һөкүмитиниң сиясити вә уни иҗра қилғучилар әмәлийәттә һөкүмәткә болған наразилиқ вә дөләттики муқимсизлиққа сәвәб болуватиду. Компартийиниң нөвәттики сиясити уни аллиқачан һалакәт йолиға елип кирди” деди.

Америкидики уйғур паалийәтчиси вә сиясий вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәнди өз қаришини ипадиләп: “хитай өлкилиридә уйғурларни йәкләш сияситиниң хитай һөкүмитиниң пүткүл уйғур миллитини өзигә дүшмән қилидиған ақивәтни барлиққа кәлтүридиғанлиқи” ни билдүрди.

Илшат әпәнди йәнә, хитай тордашлириниң сақчиларниң уйғурларға қаратқан тәкшүрүшигә болған наразилиқ инкаслири һәққидиму тохтилип, “бир қисим хитай пуқралиридики бу хил наразилиқ инкаслириға әмәлийәттә хитай пуқралиридики өз бихәтәрликидин әнсирәш вәһимиси сәвәб болуватқанлиқини, хитай милләтчилири болса уйғур вә тибәтләрниң ақивәттә хитайдин айрилип чиқип мустәқиллиқ йолини таллишидин әнсиригәнлики үчүн хитай һөкүмитиниң миллий сияситини тәнқидләватқанлиқи” ни билдүрди.

Хитайдики иҗтимаий таратқулар вә әркин асия радиоси қатарлиқ хәлқара таратқулар йеқинқи йилларда игилигән әһваллардин, бирқанчә йилдин буян тирикчилик, саяһәт, хизмәт қатарлиқ түрлүк сәвәбләр билән хитай өлкилиригә барған уйғурларниң меһманханиларда ятақ алалмаслиқ, аммиви қатнаш васитилиридә тәкшүрүлүш һәтта йәрлик даириләр тәрипидин чиқирилған “шинҗаңлиқларни мәлум қилиш” уқтурушлири сәвәблик сақчиханиларға мәлум қилинип қаттиқ тәкшүрүлүш қисмитигә йолуқуш әһвалиниң көпәйгәнлики ашкариланған вә бу әһвалларниң хитай ичидә уйғурларни нарази қилған болса, бир қисим демократийә туйғусиға игә хитай пуқралириниң әйиблишигә учриғанлиқи оттуриға чиқмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.