Kishilik hoquq teshkilatliri yawropa-xitay bashliqlar yighinida kishilik hoquqni nuqtiliq orun'gha qoyushqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2017-05-29
Share
li-kechyang-ikki-yighin.jpg Xitay bash ministiri li kéchyang ikki yighin échilish murasimida söz qilmaqta. 2016-Yili 5-mart, béyjing.
AFP

Xelq'aradiki 15 kishilik hoquq we démokratik öktichi teshkilati 29‏-may yawropa ittipaqi rehberlirige xet yézip, ularni yawropa-xitay bashliqlar yighinida xitaygha kishilik hoquqni basturushni toxtitish, qolgha élin'ghan barliq pa'aliyetchilerni qoyup bérish heqqide xususi we ashkara bésim ishlitishke chaqirghan.

Bu teshkilatlar xétide, yawropa ittipaqining erkinlik, démokratiye, kishilik terepdarlirining arqisida turushqa wede qilghanliqini, uning aliy derijilikler yighinida bu wedisige emel qilishi kéreklikini tekitlep, "Yawropa ittipaqi rehberlirining öz wedisige munasip halda kishilik hoquq we tinch pa'aliyetchilerni qoyup bérishni özining xitay bilen bolghan munasiwetliridiki istratégiyilik nishani qilishi kérek" dégen.

Yawropa ittipaqi-xitay bashliqlar söhbiti 1999‏-yili bashlan'ghan. U shuningdin béri her yili bir qétim ötküzülüp kelgen. Bu qétim 1‏-iyun ötküzülidighan bashliqlar yighini ularning 19‏-nöwetlik söhbiti bolup, u 1989‏-yili yüz bergen "4‏-Iyun weqesi" xatire künining harpisigha toghra kelgen.

Uning üstige bu nöwetlik söhbet yene, pa'aliyetchiler xitay we tibet kishilik hoquq weziyiti nacharliship, Uyghurlar misli körülüp baqmighan bésimgha duch kéliwatqanliqini qeyt qiliwatqan mezgilde ötküzülidu.

Uninggha xelq'ara kechürüm teshkilati, kishilik hoquq közitish teshkilati, chégrasiz muxbirlar, wakaletsiz milletler we xelqler teshkilati, erkinlik sariyi, xelq'ara ten jazasigha qarshi turush teshkilati, dunya Uyghur qurultiyi, xelq'ara tibet herikiti, junggo puqralar küchi qatarliq 15 teshkilat imza qoyghan.

Chégrasiz muxbirlar teshkilatining asiya ishlar diréktori bénjamin isma'il düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, yawropa ittipaqi rehberlirige birleshme ochuq xet yézishtiki meqsitini chüshendürdi.

U mundaq deydu: "Chégrasiz muxbirlarni öz ichige alghan barliq teshkilatlar yawropa ittipaqining xitay-yawropa ittipaqi di'alogida özining bayanatigha sadiq qélishini, uningda qattiq turushini közleydu. Yawropa ittipaqi ötkenliki bir qanche yil mabeynide kishilik hoquq mesililirini, xususen söz erkinliki, uchur erkinlik mesilisini söhbet üstilige ünümlük qoyalmidi."

Bénjamin isma'ilning körsitishiche, yuqiriqi teshkilatlar uzun yillardin béri yawropa ittipaqini xitay kishilik hoquq weziyitige da'ir matériyal bilen teminlep, uninggha teklip-pikir we tewsiyelerni bérip kelgen bolsimu, biraq u bir netije qazinalmighan.
Bénjamin isma'il yawropa ittipaqining kishilik hoquq mesilisini bu qétim xitaygha tesir qilarliq usulda otturigha qoyushini ümid qildi.

U mundaq deydu: "Ammiy teshkilatlarning barliq tirishchanliqigha qarimay, yawropa ittipaqi özining kishilik hoquq sahesidiki yazma wediside konkrét netije hasil qilalmidi. Shunga, bu birleshme ochuq xette bu nuqta tekitlendi. Biz bu söhbetning yawropa ittipaqi wekillirige nisbeten bir ijabiy burulush nuqtisi bolup, xitay rehberlirining aldigha kishilik hoquq mesilisini biwasite we téximu ochuq otturigha qoyushini hem xitay da'irilirini buninggha jawab bérishke mejburlishini ümid qilimiz."

Yuqiriqi 15 xelq'ara teshkilat xétide yene, shi jinping dewride xitayning kishilik hoquq weziyiti, ipade erkinliki, yighilish, teshkilatlargha uyushush hoquqi, diniy étiqad erkinliki qattiq cheklimige uchrap, Uyghur we tibetlerge qarshi düshmenlik dawamlishiwatqanliqini tekitligen.

Ochuq xette mundaq deydu: "Xitay hökümiti musteqil ijtima'iy y jem'iyetlerni bésiqturdi. Basturush xaraktérlik qanun, nizamlarni chiqirip, siyasiylashqan chériklikke qarshi turush herikiti arqiliq eslidila musteqil bolmighan edliye sistémisigha buzghunchiliq qildi. Da'iriler xususen tibet we shinjang Uyghur aptonom rayonlirida tibet we Uyghurlargha dawamliq düshmenlik qilip keldi."

Ochuq xette qeyt qilishiche, yawropa ittipaqi b d t kishilik hoquq kéngishi qatarliq orunlarda xitay kishilik hoquq mesilisige pikir bérip kelgen bolsimu, biraq uning kishilik hoquqqa qopal we sistémiliq buzghunchiliq qilish herikitini xitay rehberlirining aldigha qoyup baqmighan.

D u q ning aliy derijilik tetqiqatchisi pétir irwing yawropa ittipaqi kishilik hoquq mesiliside teng heriket qilip, pozitsiyisi birdek bolsa xitaygha tesir körsiteleydighanliqanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Eger, yawropa ittipaqi eza döletler xitay bilen öz aldigha söhbet élip barsa, bu xitay soda karxanilirini arqisigha alghan xitaygha nisbeten téximu asan bolidu. Xitay bilen bolghan munasiwetlerde eza döletlerge qarighanda yawropa ittipaqi téximu küchlük pozitsiye alalaydu. Shunga, yawropa ittipaqi rehberliride irade bolsila xitaygha tesir qilalaydu, dep oylaymen."

Biraq pétir irwing yene, bu qétimqi söhbetke bezi ümidwar qarimaydighanliqini bildürdi. Uning körsitishiche, d u q bu söhbetning bir özgirish élip kélishige bek ümidwar qarimisimu, biraq uning yawropa kéngishi we komitétining kishilik hoquqni otturigha qoyushigha bésim shekillendürüshini ümid qilghan.

U mundaq deydu: "Dunya Uyghur qurultiyi bu di'alogning chong özgirish élip kélishige bek ümidwar qarimaydu. Elwette, bizning bu ochuq xetke imza qoyushimizdiki seweb, yawropa ittipaqi kéngishi we yawropa ittipaqi komitéti prézidéntlirining kishilik hoquqni otturigha qoyushigha bésim shekillendürüshtur.Xususen, kéler hepte tyen'enmin weqesining yilliq xatire küni yétip kélidu. Biz kishilik hoquq közitish teshkilatining bayanatini qollaymiz, biraq biz uning emeliy netije hasil qilishida ümidwar emes."

15 Xelq'ara teshkilat yawropa ittipaqigha 6 türlük teklip bergen. Bu 6 türlük teklip kishilik hoquqqa xilap konkrét hadisilerni éniqlap chiqip otturigha qoyush, xitay kishilik hoquqni yaxshilimisa, uning bilen bolghan söhbetni toxtitish, mexsus méxanizm qurup, kishilik hoquqning aliy derijilikler söhbitide muzakire qilinishigha kapaletlik qilish, dalay lama bilen bolghan söhbetni eslige keltürüsh qatarliq mezmunlarni öz ichige alidu.

Lékin chégrasiz muxbirlar teshkilatidiki bénjamin isma'ilning bildürüshiche, yuqiriqi 6 türlük teklip bilen birge, chégrasiz muxbirlar teshkilati yene yawropa ittipaqigha ayrim teklip sunup, bezi xitay axbarat emeldarlirigha émbargo qoyushini telep qilghan.

U mundaq deydu: "Bu ochuq xet we uningdiki 6 türlük teklip biz yawropa ittipaqidin kütidighan eng eqelliy telepler. Halbuki, bizning teshkilatimiz bashqa teshkilatlar bilen hemkarlashmay öz aldimizgha yene bezi tekliplerni sunduq. Biz burun yawropa ittipaqidin küchlük wasitilerni qollinip, xitayning bezi axbarat emeldarlirigha we mes'ullirigha mesilen, shinxu'a agéntliqi, merkizi téléwiziye istansilirining bashliqlirigha émbargo qoyushni telep qilghan. Biz bu nöwet buni yene telep qilduq. Chünki, bu axbarat organliri tutqunlarni mejburiy iqrar qildurup, ularning adil sotlinish hoquqigha xilapliq qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.