Лос-анҗелис вақти гезити мухбириниң йәкәндә көргәнлири

Мухбиримиз ирадә
2014-10-29
Share
urumchi-puqraliri-kech-bazar.jpg Бир уйғурниң хәлқаралиқ чоң базар алдидин телефон сөзлишип кетиватқан көрүнүши. 2014-Йили 17-сентәбир, үрүмчи.
AFP

Йәкәндә вәқә йүз бәргән күни зади немиләрниң болғанлиқи хитай һөкүмити тәрипидин сирдәк сақланмақта. Хитай һөкүмити түрлүк васитиләрни ишқа селиш арқилиқ әмәлийәтниң ашкарилинип қаттиқ кетишиниң алдини еливатиду.

Йеқинда, австралийә а б с қанилиниң мухбири йәкәнни зиярәт қилиш давамида бешиға кәлгән ишларни мәхсус филим қилип тарқатқандин кейин күчлүк ғулғула қозғиған. Австралийә-хитай арисидики дипломатик кризисқа сәвәб болушқа аз қалған бу филим хитай һөкүмитиниң йәкән вәқәсиниң әмәлийитини қаттиқ йошуруватқанлиқини ениқ ашкарилап бәргән иди. Бу һәптиниң бешида лос-анҗилис вақти гезитиниң мухбири җули мейкиненму йәкәнгә берип әһвал игиләшкә тиришқан болсиму, бирақ уму худди австралийәлик мухбирға охшашла қаттиқ тәқибкә учриған. Униң ейтишичә, йәкәндики қаттиқ бихәтәрлик тәдбирлири һелиһәм давам қиливатқан болуп, интернет вә қисқа учур алақисиму әслигә кәлмигән.

Лос анҗелис вақти гезити мухбири җули мейкинен уйғур елини зиярәт қилған. У бу җәрянда йәкәнгиму берип, у йәрниң вәзийитини көзәткән. Худди башқа чәтәллик мухбирларға охшаш җулиму узун өтмәйла өзиниң бу зиярити җәрянида ялғуз әмәсликини, уни җаһиллиқ билән тәқиб қиливатқан кишиләрниң барлиқини байқиған. Җули хәвиридә, хитай һөкүмити гәрчә уйғур елида диний радикаллар вә бөлгүнчиләр билән күрәш қиливатқанлиқини очуқ-ашкара илгири сүрсиму бирақ, һечқандақ бир мустәқил тәкшүргүчиниң бу сәпсәтиниң раст-ялғанлиқини ениқлишиға йол қоймайду, йүз бериватқан қанлиқ вәқәләрниң сәвәбини вә униң қандақ бир тәрәп қилинғанлиқини тәкшүрмәкчи болған чәтәлликләрни халимайду, йәрликләрни болса сөзләштин қорқидиған қиливетиду, дәп баян қилған.

У юқиридики бу ейтқанлириниң өткән пәйшәнбә күни қәшқәр вә йәкәнни зиярәт қилғанда техиму ениқ ашкариланғанлиқини баян қилған. Мухбир җулиниң ейтишичә, у қәшқәргә бир ярдәмчиси билән биллә барған болуп, улар қәшқәрдә бир саяһәт йетәкчиси яллиған. Улар қәшқәргә чүшүп узун өтмәйла өзлириниң бир мунчә пуқрачә кийинивалған сақчилар тәрипидин тәқиб қилиниватқанлиқини байқиған. Мухбир хәвиридә "бу сақчилар нәгила барсақ бизгә сайидәк әгишивалған болғачқа, һечким биз билән сөзлишишкә җүрәт қилалмиди" дәп шикайәт қилған. У хәвиридә мундақ дәп баян қилған:
-Хитайда чәтәллик мухбирлар халиған йеригә әркин һалда берип хәвәр ишлисә болиду, дейилгән. Бирақ әмәлийәттә болса хитай һөкүмити һәрхил тактикилар арқилиқ хәвәр елишни чәкләшкә уруниду... Мән қәшқәрдики меһманханида сораққа тартилдим, сақчилар мениң рәсимимни тартти. Мән шу йәрдики бир базарға чиқип, һечким билән сөзләшмисәмму сақчи 20 минут өтә-өтмәйла бизниң аптомобилимизни тохтитип, мениң паспортумни сорап, уни рәсимгә тартқандин кейин бизгә бу йәрдин кетишимизни ейтти.

Лос-анҗелис вақти гезити мухбири җули өзиниң бешиға кәлгәнләрниң худди австралийәлик мухбир ситивин меданел билән охшайдиғанлиқиниму хәвиригә қистуруп өткән. Мухбир җули йәкән 1500-1600-йиллардики уйғур ханлиқиниң пайтәхти болған қәдими бир макан болғанлиқтин бу йәрни зиярәт қилғанлиқини, бу йил июлда бу йәрдә қанлиқ вәқә йүз бәргәнликини, униңда хитай һөкүмити билән чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң вәқә һәққидики баяниниң охшимайдиғанлиқини баян қилған. Әмма у аллиқачан тинчланған вә вәзийәт әслигә кәлтүрүлгән бу шәһәргә киргәндә һелиһәм төмүр баш кийим, йешил рәңлик әскәр формиси үстигә қара рәңлик һәрбий җилиткә кийивалғанларни көрүп һәйран қалған. Улар қоллирида узун вә өткүр нәйзә билән меңип йүридикән. Шәһәрниң интернет вә қисқа учур алақисиму әслигә кәлмигән. Улар йәркәндиму охшашла пуқрачә кийинивалған сақчилар тәрипидин тәқиб қилинған болуп, мухбир әһвални мундақ дәп баян қилған:
-Биз тамақ йегили бир ашханиға кирип, 5 минут өтмәйла арқимиздин бири уйғур, бири хитай икки адәм кирип олтурди. Улар һечнемә демигән болсиму, уларниң тәқи-турқидин қарапла биз уларниң бизниң арқимизға чүшкән яш сақчилар икәнликини билдуқ. Биз аптомобилимизға олтуруп, шәһәр мәркизигә вә у йәрдики мәсчиткә бардуқ. Уларму бизгә әгишип кәлди. Улар очуқ-ашкара һалда бизни тәқиб қиливататти. Бизниң саяһәт йетәкчимизниң гәплирини уларму бизниң биқинимизда туруп диққәт билән аңлавататти. Биз у йәрдин йөткилип йәрлик бир базарға кәлдуқ. Бу йәрдики бәзи кишиләр чәтәлликләрни көргәнликидин хушал болаттию, әмма йенимизда әгишип йүргән пуқрачә кийинивалған сақчиларни байқиған һаман чирайи өзгирип кетәтти. Қуйруқиға сақчи киривалған бир чәтәл мухбири билән гәп қилишиш әлвәттә уларға яхшилиқ елип кәлмәйду-дә! мән ахири бизгә әгишип йүргән у мәхпий сақчиларға бурулуп туруп "силәрму бу саяһәт йетәкчисигә пул төләңлар, чүнки силәрму биз билән хели җиқ нәрсә өгинивалдиңлар" дедим. Улар маңа җавабсиз қарап туратти. Силәр зади ким, дедим. Җаваб йоқ. Немишқа маңа әгишивалисиләр, дедим йәнә җаваб йоқ. Биз у йәрдин айрилип бир сода-сетиқ дукиниға кәлдуқ. Уларму әгишип кәлди. Уларниң арисидики яш биридин йәнә соридим: "силәр чәтәлликләрниң һәммисини мушундақ алаһидә күтүваламсиләр". У яш маңа инглизчә қилип "бу сениң бихәтәрликиң үчүн" дәп җаваб бәрди. Буниң билән униң гепигә қизиқип униңдин сорашқа башлидим "бу наһийә бәк хәтәрликму, бирәр иш болғанмиди бу йәрдә, немишқа һәммә йәрдә террорлуққа қарши туруш плакатлири бар?" у маңа җаваб берип "җәмийәт мурәккәп, бу дегән кичик бир наһийә. Туюқсиз бирәр әһвал йүз берип қелиши мумкин" деди.

Мухбир җули ахшими меһманханиға қайтип кәлгәндиму юқиридики сақчилар уни давамлиқ тәқиб қилған. У сақчидин немишқа һазирғичә интернет йоқлуқини сориғинида, сақчи интернеттин чатақ чиқти, дегән. Мухбир шу күни ахшам арқа ишик арқилиқ меһманханидин йошурунчә чиқип айлиниш җәрянида бир қанчә кишиләр билән сөзләшкән. Уларниң бири компютер сатидиған хитай болуп, у интернет кесиветилгәндин буян өзиниң содисиниң яхши әмәсликини ейтип бәргән. Әмма мухбир өзи сөзләшкән кишиләр арисидиму сақчилар билән қоюқ алақиси бар кишиләрниң барлиқини баян қилиш арқилиқ, бу йәрдики сақчи тәқипиниң қанчилик дәриҗидә еғирлиқини тәсвирлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт