Уйғур сиясий паалийәтчи вә көзәткүчиләр: "йеңи" паспорт түзүмидә йеңилиқ йоқ

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2015-08-29
Share
nurmemet-nuri-musabay-2015.jpg Дуня уйғур қурултийиниң баш катипи нурмәмәт мусабай
RFA


Икки һәптидин буян хитай мәтбуатлирида уйғур районида йеңи паспорт түзүминиң йолға қоюлғанлиқи, буниң нәтиҗисидә паспорт беҗириш рәсмийитиниң аддийлашқан вә тезләшкәнлики хәвәр қилинмақта. Әмма, хәвәрләрдә йәнә йәттә хил әһвалдики кишиләргә паспорт берилмәйдиғанлиқиму ашкара баян қилинмақта. Бу нуқтиға диққәт қилған муһаҗирәттики уйғур сиясий паалийәтчи вә көзәткүчиләр, хитай "йеңи" дәп тәшвиқ қиливатқан паспорт беҗириш түзүмидә маһийәттә бир йеңилиқ йоқлуқини илгири сүрүшти.

Бу һәқтә пикир баян қилған дуня уйғур қурултийиниң баш катипи нурмәмәт мусабай паспорт қийинчилиқи мәсилисиниң йәккә - йеганә бир мәсилә әмәсликини, униң сиясий вә иҗтимаий йилтизи барлиқини оттуриға қоюп, хитай тәрәпни мәсилини һәл қилишта шәкилвазлиқ қилмаслиққа вә мәсилини йилтизидин һәл қилиш әмәлий қәдәм бесишқа дәвәт қилди.

Паспорт қийинчилиқ мәсилиси нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан чоң вә җиддий мәсилиләрдин бири. Шуңа бу түзүм пүтүн уйғур җәмийитидә, вәтән ичи - сиртида диққәт қозғиди. Нөвәттә диққәт қилиниватқан нуқта шу, "паспорт беҗиришни ислаһати" дәп аталған бу түзүмдә растинила бир йеңилиқ барму? болса у немә? уйғурларниң һазирғичә паспорт беҗиришидә тосалғу болуп кәлгән әң чоң шәртләр әмәлдин қалдурулдиму йоқ? сиясий, иқтисадий җәһәттики чәклимилири изчил давамлишип һәтта ешип бериватқан хитай һөкүмитиң әмдиликтә паспорт мәсилисидә бундақ уштумтут ислаһатчи болуп оттуриға чиқишидики сәвәбләр немә? биз бу һәқтә алди билән дуня уйғур қурултийиниң баш катипи нурмәмәт мусабайни зиярәт қилдуқ.

Соал: бирқанчә күндин бери хитай мәтбуатлирида хитайниң уйғур районида адәттики паспорт беҗириш рәсмийитини аддийлаштурғанлиқи вә тезләштүргәнликини һәққидә хәвәрләр бериливатиду, сиз бу хәвәрләргә диққәт қиливатамсиз?

Җаваб: әлвәттә диққәт қиливатимән, чүнки уйғурларниң паспорт елишиниң қейин болуши һәтта мумкинсизлики нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан чоң вә муһим мәсилиләрниң бири. Бу мәсилә шуниң үчүн муһимки, уйғурлар паспорт алалмиғанлиқтин алди билән ташқи содида чәклимигә учраватиду, иқтисадий мәнпәәтни бу нуқтидинму зәрбигә учраватиду. Йәнә бир тәрәптин уйғурларниң дуняни билиши вә чүшиниши вә дуняниң шәрқи түркистандики вәзийәтни әтраплиқ чүшиниши чәклимигә учраватиду. Униңдин кейин уйғурларниң чәтәлдики қериндашлири билән нормал алақилишиштәк әқәллий инсаний һәққи дәхли - тәрзгә учраватиду, паспорт чәклимиси сәвәбидин йәнә миңларчә уйғур чеградин қечишқа мәҗбур болуватиду вә бу сәвәбтин пүтүн дуняға мәлум паҗиәләр йүз бериватиду.....

Соал: ундақта, хитайниң паспорт беҗиришни аддийлаштурғанлиқини уйғур мәсилисини һәл қилиш нуқтисидин бесилған бир иҗабий қәдәм дейишкә боламду?

Җаваб: иҗабий қәдәм дегини болмайду, пәқәт бир нуқтидин иҗабий йүзлиниш дейишкә болиду. Чүнки бу түзүм, бу бәлгилимидә уйғурларға қарита йол қоюлуп келиватқан паспорт чәклимисини етирап қилиш вә хәлқара җамаәт пикридин бүгүнгә қәдәр бу һәқтә кәлгән тәнқидий пикирләрни шәклән болсиму қобул қилиш вә мәсилини көрүнүштә болсиму түзитиш позитсийәси бар.

Соал: бу йәрдә хәлқара аммиви тәшкилатларниң тәнқидини шәклән қобул қилиш вә көрүнүштә һәл қилиш позитсийәси дедиңиз, бундақ дейишкә асасиңиз немә?

Җаваб: чүнки хәвәрдә хотән вилайити бойичә 2000 киши паспортқа илтимас сунди дейилгән, 3милйон нопуслуқ хотәнгә нисбәтән ейтқанда 2000 йоқ һесабтики бир сан, буниң ичидә қанчисиниң тәстиқланғанлиқи техи тилға елинмиған. Техиму муһими бу һәқтики хитайниң йәнә бир хәвәрдә 7 хил әһвалда паспорт берилмәйдиғанлиқи тилға елинған вә буниң ичидә алақидар органлар тәрипидин"дөләт бихәтәрликигә тәһдит" дәп қаралған кишиләргә паспорт берилмәйдиғанлиқи тәкитләнгән. Демәк, буниңдин қариғанда хитайниң паспорт түзүмидә маһийәт җәһәттин һечқандақ өзгириш йоқ. Чүнки хитай даирилири һазирға қәдәр өзлири билән охшаш болмиған мәйдан вә охшаш болмиған пикирдики кишиләрниң һәммисини дөләт бихәтәрликигә тәһдит дәп қараватиду вә җазалаватиду. Шуңа бу түзүмниң әмәлий иҗраатта уйғурларға нәп бәрмәйдиғанлиқи, йәнила райондики хитай көчмәнлиригә қулайлиқ яритип беридиғанлиқи ениқ.

Соал: дуня уйғур қурултийиниң баш катипи болуш сүпитиңиз билән бу нуқтида хитай тәрәпкә қарита тәклип - тәвсийәлириңиз барму?

Җаваб: алди билән хитай тәрәпниң уйғурлар һаятидики реал вә җиддий бир мәсилини көргән, тонуған вә етирап қилғанлиқини тәбрикләймән. Әмма мәсилини тонуған икән уни шәклән әмәс, йилтизидин һәл қилишқа дәвәт қилимән. Әгәр уйғурлар паспорт чәклимисигә учримиған болса нәччә йүзлигән уйғур шәрқи җәнубий асия чеграсида сәрсан болмиған болатти, нәччә онлиған киши бу сәпәрдә һаятидин айрилмиған болатти; йәнә нәччә йүзлигән киши чеградин қанунсиз өтүш "җинайити" билән түрмиләрдә муддәтлик - муддәтсиз ятмиған болатти.

Биз йәнә бу һәқтә уйғур сиясий көзәткүчиләрдин турсунай ханимниң пикирлирини соридуқ, униң баян қилишичә, хитай йеңи дәп елан қилған вә йолға қойған бу түзүмдә йеңилиқ йоқ, хитай дөләт бихәтәрлики шәртини әмәлдин қайтурмиғичә, уйғурларниң паспорт елишиниң қулайлишиши мумкин әмәс.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт