“йепиқ тәрбийәләш мәркизи” дики уйғурларниң сақили

Мухбиримиз гүлчеһрә
2018.02.20
omurbek-eli-yepiq-terbiyelesh-2.jpg Өмүрбәк әли үч пәрзәнти билән өйидә. 2017-Йили ноябир, алмута.
Ömürbek Eli özi teminligen

Уйғурлардики “әрниң көрки сақал” дегәндәк тәмсилдин уйғурларниң әзәлдин сақал-бурутларға әһмийәт бериш әнәнисигә игә икәнликини көрүвелиш мумкин. Әмма йеқинқи йилларда уйғур әрлириниң сақал-бурутини өстүрүп йүрүшидин ибарәт адәтлириму, хитай һакимийитиниң “терроризм” ға қарши туруш вә “диний әсәбийликни түгитиш” ни баһанә қилип елип бериватқан һәрикәтлиридә диний радикаллиқниң испати дәп қарилип, әрләрниң сақаллири зорлуқ билән чүшүрүлмәктә вә қарши чиққанлар җазаланмақта, һәтта түрмиләргә ташланмақта.

Буниң үчүн икки йил илгири қәшқәр шәһәрлик оттура сотниң 38 яшлиқ мәмтимингә сақал қойғанлиқи үчүн 6 йиллиқ, униң аялиға җилбап кийгәнлики үчүн 2 йиллиқ қамақ җазаси бәргәнликидәк хәлқарадики чоң ‏-кичик таратқуларда бәлгилик ғулғула қозғиған хәвәрни мисал елип өтүшкә болиду.

Хитай һөкүмити уйғур ели миқясида ғәйрий рәсмий һалда йүргүзүватқан уйғурларниң диний йосунда кийинишини чәкләш васитилирини бу йилдин башлап “аммиви сорунларда ниқаб шәклидики кийимләрни кийишни чәкләш тоғрисидики бәлгилимиси” арқилиқ рәсмий қанунлаштурған иди. Бәлгилимидә, җилбаб кийгән, һиҗабланған, яш туруп қоюқ сақал қойғанлар қатарлиқ “5 хил кишиләр” ниң аммиви сорунларда йүрүши чәклинидиғанлиқи һәм уларға қанун бойичә чарә көрүлидиғанлиқи уқтурулған.

Хитай даирилири уйғур елидила йүргүзүватқан бу хил бәлгилимә вә қанунлири арқилиқ нөвәттә өз чәклимилирини уйғур әркәкләрниң сақал қоюш адәтлиригә қәдәр давамлиқ кеңәймәктә. Һалбуки әрләрниң чач-сақилини давамлиқ алмиғанда өсүши тәбиий, уни яситип турушқа еһтияҗлиқ. Уйғур елидики “йепиқ тәрбийәләш мәркәз” лири һәққидә мәлум болған учурлар, паш болған сүрәт вә башқа мәлуматлардин, даириләрниң тәрбийәләшкә елип келингән кишиләрниң өлүвелиши вә яки һуҗум қилишидин әндишә қилип, тирнақ алғуч, сақал алғуч қатарлиқ һәр қандақ тиғлиқ әсвабларни чәклигәнлики мәлум.

Инкаслардин мәлум болушичә, бу сәвәбтин “йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири” дики әрләрниң сақал-бурутлири өсүп кетиш вә уларниң вақтида өз сақал-бурутлирини елиш имканийити болмаслиқ әһваллири көрүлгән.

Ундақта нәччә миңлап уйғурлар соланған “йепиқ тәрбийәләш мәркәз” лиридә чач сақал мәсилиси қандақ һәл қилиниду?

Биз қизиқиш ичидики бу соаллиримизни 8 айлиқ түрмә вә “тәрбийәләш мәркәзлири” дики қорқунчлуқ һаятини бешидин өткүзүп чиққан, бизни “йепиқ тәрбийәләш мәркизи” һәққидә қиммәтлик испатлар билән тәмин етиватқан шаһит өмүрбәк әлидин соридуқ.

Өмүрбәкниң ейтишичә, “тәрбийәләш мәркәзлири” дики әң чоң баш ағриқиниң бири, дәл уйғурларниң қоюқ сақал-бурутини қандақ бир тәрәп қилиш мәсилиси болмақта.

Әслидинла уйғурларниң сақал-бурути қорқунчлуқ билинидиған хитай хадимлири, тутқундики бигунаһ уйғурларниң сақаллири өсүп кәткән һаман җиддийлишип сарасимигә чүшүватқини билинип туридикән. “тәрбийәләш мәркизи” дики әркинликидин мәһрум қилинған бигунаһ тутқунлар үчүн хитай сақчиларниң өзлириниң өсүп кәткән сақаллиридин қорққан һалитини көрүшму һузурлуқ тамаша болған.

Өмүрбәкниң ейтишиға қариғанда, “тәрбийәләш мәркизи” дикиләр асасән уйғур вә башқа түркий милләтләр болуп, һәммиси чач сақаллиқ әрләр болғачқа, дәсләптә “тәрбийәләш” кә киргәндә бирдәк чач сақаллири елинидиған болсиму, сақал бурутни алидиған һечқандақ әсваб болмиғанлиқтин бир һәптигә қалмай һәммисиниң сақал бурутлири қоюқ өсүп сүрлүк қияпәткә кирип қалидикән.

Өмүрбәк өзи, қаримайдики тәрбийәләш мәркизидә йигирмә нәччә күн җәрянида, даириләр уларни җәмий 2 қетим чач-сақаллирини чүшүрүшкә орунлаштурған болуп, 30 дин артуқ адәм солинидиған һәр бир камерға бир қетимда бир талдинла чач чүшүрүш машиниси берилип, чачниму, сақалниму шуниңда елиш буйрулған. Сақчиларниң назарити астида күнидә, қери-яш болуп оттуз нәччә адәм бир машинини ишлитиш җәрянида бәзидә ярилири кесилип қан чиққанларму болған, әмма бу чач елиш машиниси микробсизландурулмайла давамлиқ ортақ ишлитиливәргән.

Һәр қетимлиқ чач-сақал елиш орунлаштурулған күндә, чүшүрүлгән чач-сақалларниң көплүкидин, булар чоң қара халтиларға селинип әхләт билән тәң бир тәрәп қилинған.

Өмүрбәкниң қиясичә, “тәрбийәләш мәркәз” лиридә түрлүк терә вә башқа кесәлликләрниң бир-биригә юқушида, әнә шу чач-сақал алидиған токлуқ әсвабини ортақ ишлитишму бәлгилик рол ойниған болуши мумкин.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.