Washin'gton pochtisi géziti bash maqaliside Uyghur weziyitini tonushturdi

Muxbirimiz irade
2018-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
AP Photo/David Wivell

Amérikidiki nopuzluq gézitlerdin "Washin'gton pochtisi" géziti yekshenbe küni "Xitayning az sanliq milletni weyran qilish üchün qolliniwatqan qebih siyasiti" dep mawzu qoyulghan bir bash maqale élan qildi.

Bash maqalide, xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasetliri bolupmu hazirqi "Qayta terbiye lagérliri" qattiq sözler bilen eyiblen'gen. Maqale töwendiki jümliler bilen bashlan'ghan: "Xitay hökümiti xitayning gherbiy shimalidiki Uyghur musulmanlirining milliy kimlikini weyran qilish üchün qebih heriketlerni élip barmaqta. Xitay hökümiti yéqinqi yillardin béri rayonda yüz bergen zorawanliq hujumlirida radikal islamchilarni eyiblep keldi we Uyghurlar hem bashqilarni bésim we ziyankeshlikining obyéktigha aylandurdi. Biraq, pakitlar xitayning mexpiy yighiwélish lagérlirini öz ichige alghan sistémiliq medeniyet qirghinchiliqi muddi'asini ashkarilap qoydi. 'natsistlarning yoqitish lagérliri we stalinning jaza lagérlirining wehimisi' qayta yüz bermisun dégen prinsipqa ishinidighan barliq kishiler xitayning kalla yuyush we azablash rolini ötewatqan türmilirige we qorqunchluq lagérlirigha qarshi öz ipadisini bildürüshi kérek".

Washin'gton pochtisi géziti bash maqaliside, Uyghur élige munasiwetlik tetqiqatliri bilen közge körün'gen gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénizning "Jeymis tawn fondi" tetqiqat ornining tor bétide élan qilghan maqalisidiki "Xitayning Uyghur élide élip bériwatqan bu tinchitish herikiti bir milletni qaytidin shekillendürüsh qurulushining medeniyet inqilabidin kéyinki eng shiddetlik bir herikiti bolup hésablinidu" dégen sözi neqil élinip, 21 milyon nopusning 11 milyoni musulman bolghan Uyghur élide nechche yüz mingdin bir milyon'ghiche ademning lagérlarda bolushi mumkinliki ipade qilinish bilen birge, bu lagérlarning meqsiti heqqide töwendikiler bayan qilin'ghan:
"Zéniz ependining tetqiqatida körsitilishiche, xitay hökümiti bu xil sistémini Uyghur milliti we shundaqla qazaq millitini özining milliy we dini kimlikidin waz kéchishke mejburlap, hakimiyet béshidiki kommunistik partiyege ita'et qildurush üchün ötken yili qurushni bashlighan. Washin'gton pochtisi gézitidin smon denyerning we birleshme agéntliqining yéqinqi bir yürüsh ziyaretliride, mezkur lagérlarda yétip chiqqan burunqi mehbuslar özlirining Uyghur milliy medeniyitini arqida qalghanliq dep eyipleshke, musulman étiqadidin waz kéchishke, uzun kiyim kiygenliki, namaz oqughanliqi, balilirigha qur'an ögetkenliki yaki imamlarni balilirigha isim qoyushqa chaqirghanliqi üchün pushayman qilishqa mejburlan'ghan.

Bu lagérlardiki mehbuslar yene bölgünchilik, esebiylik we térorizmdin ibaret 'üch xil küch'ni eyiblesh bilen birge, partiyeni medhiyeleydighan sho'arni towlash, naxshilarni éytishqa zorlan'ghan. Gerche, bu merkezler 'qayta terbiyelesh' ni asas qilip qurulghandek körünsimu, biraq u yerde zorawanliqmu yoq emes. Sabiq mehbuslar özlirining ularning dégenlirige könmiginide ten jazasigha uchrighanliqini yaki ten jazasigha uchrash bilen tehdit qilin'ghanliqini éytip berdi. Omumen qilip éytqanda, adriyan zénz ependi bu sistémining xitay 2013-yili resmiy bikar qilghan 'emgek bilen terbiyelesh' orunlirining kölimidin éship ketken bolushi mumkinlikini bildürdi".

Dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitéti mudiri ömer qanat ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, xitay hökümiti Uyghur élide "Yépiq terbiye lagérliri" ning mewjutluqini izchil ret qilip kéliwatqan bir shara'itta washin'gton pochtisi gézitidiki bu maqalining intayin zor ehmiyiti bar, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Ömer qanat ependi sözide özining washin'gton pochtisi gézitining amérikidiki ikki chong nopuzluq gézitning biri bolush süpiti bilen amérika xelqi we hökümet xadimliri teripidin keng oqulidighan bir gézitliqini, shunga bu gézitning hey'iti teripidin xitay hökümitining Uyghur élide yighiwélish lagérlirini yolgha qoyup, bir milyon'gha yéqin ademni yighiwalghanliqini yézishi bir hésabta bu lagérlarning mewjutluqining mu'eyyenleshtürülüshi bolup hésablinidighanliqi, bu jehettin alghanda bu maqalini özining tarixi weqe, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Washin'gton pochtisi géziti bash maqaliside yene xitay hökümitining yuqiri téxnikiliq nazaret sistémilirinimu tilgha alghan bolup, uningda, Uyghur élining xitayning 21-esirdiki nazaret dölitige aylandurulghanliqi, xitayning yüz perqlendürüsh qatarliq barliq yuqiri téxnikilirini ishqa sélish we shundaqla Uyghurlarning öyliride yétip-qopup ularni nazaret qilidighan kompartiye kadirlirini orunlashturush arqiliq Uyghurlarni qattiq qamal astigha alghanliqini bayan qilghan. Washin'gton pochtisi axirida dunya jama'etchilikige xitab qilip: "Peqet musulman rehberlerla emes, belki dunyadiki insan hoquqini yaqilaydighan her bir kishi xitayning bir yerlik milletning medeniyiti we diniy -étiqadini yoqatmaqchi bolushigha ghezeplinishi kérek" dégen.

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski ependimu washin'gton pochtisi gézitining bu bash maqalisining intayin muhimliqini bildürüsh bilen birge, Uyghur élide yüz bériwatqanlargha pütün dunyaning diqqet qilishi kéreklikini bildürdi. U mundaq dédi: "Washin'gton pochtisi gézitige oxshash bir gézitning tehrirlik hey'itining bundaq keskin bir til bilen Uyghur élide yüz bériwatqanlargha qarita öz meydanini ipadilep bash maqale élan qilishini men intayin ijabiy bir yüzlinish, dep qaraymen we buni hoquq tutuwatqanlar we xitaygha yépiq terbiye lagérlirining mewjutluqini tilgha élip bésim peyda qilalaydighan kishilerge bérilgen intayin küchlük bir signal, dep qaraymen. Shuning bilen birge, Uyghur élide yüz bériwatqanlar peqetla amérika we yaki bir qanche gherb elliri köngül bölüshke tégishlik bir mesile emes. Bu pütün dunya diqqet qilishqa tégishlik bir mesile. Xitay pütün dunya ellirige tesir körsitiwatqan bir shara'itta, xitay bilen alaqisi bar herqandaq bir dölet we shundaqla dunya islam hemkarliq teshkilati qatarliq organlar xitay hökümitige Uyghur mesiliside bésim ishlitishi kérek. Biz ularning awazini anglishimiz kérek. Chünki bu intayin muhim".

Yéqinda, amérika dölet mejlisining ezaliridin biri marko rubiyo amérikining xitayda turushluq elchisige mektup yollap, uni Uyghur élige bérip, "Yépiq terbiye lagérliri" heqqide ehwal igileshke chaqirghan. Arqidin, amérikining muweqqet mu'awin yardemchi dölet ishlar ministiri lawra ston we amérika dölet ishliri ministirliqi bayanatchisi xezir nat qatarliqlar arqa-arqidin bayanat bérip, xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasetlirining amérika hökümitini oylanduruwatqanliqini bildürgen we xitaydin bu xil siyasetlirini derhal ayaghlashturushni telep qilghan idi. Ömer qanat ependi bügünki sözide, hazirghiche amérika hökümiti we amérikidiki metbu'atlarda Uyghur mesilisige körsitiliwatqan bu inkaslardin özlirining tolimu ümidlen'genlikini bildürdi.

Toluq bet