Uyghur élidiki "Yépiq terbiyilesh merkezliri" heqqidiki doklat küchlük inkas qozghidi

Muxbirimiz irade
2017-09-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay qoralliq küchlirining Uyghurni aldigha sélip, oymu-oy axturush élip bériwatqan körünüshi. 2014-Yili 9-awghust, aqsu.
Xitay qoralliq küchlirining Uyghurni aldigha sélip, oymu-oy axturush élip bériwatqan körünüshi. 2014-Yili 9-awghust, aqsu.
AFP

"Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati" 11-séntebir küni Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin mejburiy halda "Yépiq terbiyilesh merkezliri" ge qamiliwatqanliqi heqqide bir parche doklat élan qildi. Mezkur doklat xelq'aradiki közetküchiler arisida küchlük inkas qozghidi. Xelq'aradiki kishilik hoquq organlirining tetqiqatchiliri bu heqte inkas qayturup, héchqandaq qanuniy asasiy bolmighan ehwalda Uyghurlarni xalighanche tutqun qilishtek bu heriketni "Dehshetlik bir qilmish" dep atidi.

11-Séntebir küni"Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati", "Xitay, shinjangdiki siyasiy öginish tutqunlirini qoyup béringlar" namliq bir parche doklat élan qilghan. Doklatta bir qatar pakitlar arqiliq Uyghur élidiki "Yéyiq terbiyilesh merkezliri" ning mahiyiti échip körsitilgen. Uyghur élidiki bu xil "Siyasiy terbiyilesh merkezliri" ning alahazel bu yil 4-aydin bashlap yolgha qoyulghanliqini, da'irilerning minglarche kishilerni tutqun qilip, ulargha siyasiy terbiye élip bériwatqanliqi bayan qilin'ghan.

"Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati" qeshqer we korlada bu xildiki "Terbiyilesh merkezliri" ge qamalghan kishilerning a'ile tawabi'atliri bilen körüshken. Ularning éytishiche, birmunche tughqanliri bu yil etiyazda tutqun qilin'ghan bolup, ularning beziliri bir qanche aydin kéyin "Terbiye" ni tügitip qaytip chiqqan, yene beziliri hélihem "Terbiyilenmektiken". Ziyaret qilin'ghan kishiler, tughqanliri tutup kétilgende özlirige héchqandaq jinayet pakiti yaki qolgha élish uqturushining körsitilmigenlikini, ularni tutqun qilghan saqchilarning qaysi orundin kelgenlikinimu bilmigenlikini, hetta tughqanlirining qeyerde tutup turuluwatqanliqinimu bilmeydighanliqini bildürgen.

"Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati" xitay ishliri diréktori sofi richardson ziyaritimiz jeryanida, bu weziyetni "Dehshetlik" dep teswirlidi. U mundaq dédi: "Bu dehshetlik bir ish. Kishilerni öz meyliche tutqun qilish, yeni ulargha bir éniq seweb, éniq orun we jeryan körsetmey turup ularni qanuniy qolgha élish tertiplirining sirtida qolgha élish ishi kishini qattiq chöchütidighan bir hadise. Uning üstige, bu ish yüzligen kishilerning emes, belki minglarche kishilerning béshigha kéliwatidu. Menche bu xitaydiki yerlik hökümet bilen merkizi hökümetning birlikke kelgen meqsetlirining dehshetlik bir béshariti."

"Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati" igiligen uchurlardin qarighanda, yuqiriqidek "Yépiq terbiyilesh merkizi" ge solinip terbiyiliniwatqan kishilerning beziliri ilgiri heremge hej qilghili barghan, beziliri chet'ellerge tughqanlirini yoqlap barghan, beziliri islami tüste kiyin'gen yaki bolmisa ilgiri qolgha élin'ghan tughqanliri bolghanlar iken. Xitayning shinxu'a agéntliqimu ilgiri bu xil merkezler heqqide bir xewer tarqatqan bolup, ular xewiride bu merkezlerni "Radikalliqni tügitish terbiyilesh merkizi" yaki "Ma'arip bilen özgertish terbiyilesh merkizi" dep atighan idi.

Radiyomiz mushu xildiki orunlarda terbiyeliniwatqan kishiler we shundaqla bu merkezlerde oqutquchiliq qiliwatqanlarni ziyaret qilip igiligen uchurlarda, bu orunlarda terbiyiliniwatqanlarning bezilirining peqet chet'eldiki tughqinigha pul salghanliqi üchün, bezilirining 6 yil awwalqi bir toyda tebligh anglighanliqi üchün solap qoyulghanliqi melum bolghan idi. Aridiki biri radiyomizgha özining béshigha qara xalta kiydürülüp élip kélin'genlikini éytip bergen idi. Bu orunlarda yene balilarningmu barliqi heqqidiki xewerler "Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati"ning doklati arqiliq jezmleshtürülgen idi. Mezkur doklatta "Yépiq terbiyilesh merkezliri" de terbiyiliniwatqanlarning yash qorumining 15 yashtin 65 yashqiche ikenliki qeyt qilin'ghan.

"Erkinlik sariyi" ning tetqiqatchisi sara kuk xanim "Terbiyilesh merkezliri" ning héchqandaq qanuniy asasiy yoqluqini we muhimi bu xildiki orunlarning "Ten jazasi merkezliri" ge aylinip kétish éhtimalliqi barliqini eskertti. U mundaq dédi:

"Menche bir kishining héchqandaq qanuniy seweb körsitilmey turup tutqun qilinishining özila hem shu kishi üchün hem uning a'ilisi üchün yéterlik derijide bir qorqunchluq ehwal. Uning üstige, melum muddet ichide mejburiy ghayib qiliwétilgenlerning zorawanliqqa, ten jazasigha uchrash éhtimalliqi intayin yuqiri. Undaq orunlargha solan'ghan kishiler eger hökümetning telep qilghinini qilmisa, özgermise, étiqadidin waz kechmise qiynaqqa élinidu. Ten jazasigha uchrimighan teqdirdimu rohiy jehettin qiynashqa uchraydu. Chünki bir kishini étiqadidin, öz köz qarishidin waz kéchishke mejburlashning özimu nahayiti zor bir rohiy jazadur."

Muxbirimizning ghuljadiki yépiq terbiyelesh merkizidin igiligen melumatliridin, bu yerdiki kishilerning etigenlik pa'aliyitini "Biz jungxu'a xelq jumhuriyitining puqraliri" dep bashlaydighanliqi, ularning arisida 18 yilliq qamaq jazasini tügitip téxi emdila a'ilisi bilen jem bolghan sabiq "5-Féwral" mehbusliridin tartip, "Xata sözlep qalghan" dölet kadirighiche we hetta "Mes'uliyitini aktipliq bilen ada qilmighan" kompartiye ezasighiche her sahe, her qatlamdiki kishilerning barliqi ashkarilan'ghan idi.

Sofi richardson xanim sözide hökümetning bu kishilerni yighiwélishidiki seweb üstide toxtilip: "Bizning perizimizche, meyli ürümchidiki hökümet bolsun yaki béyjingdiki merkiziy hökümet bolsun, ular islam dinining herqandaq yosunda ipadilinishini hem shundaqla hökümetning siyasetliri we ijraliri heqqidiki herqandaq bir tenqidni 'döletke qarshi chiqqanliq' dep qaraydu. Shunga ular bu kishilerni 'xeterlik' dep qarap ularning méngisini yuyushimiz kérek, dégen'ge ishinidu. Xitay hökümiti özining chüshenchisini yolluq dep qarighanliqi üchün kishilerni hetta balilarnimu tutqun qiliwatidu" dédi.

Yuqiridiki mutexessisler birdek, xitay hökümitining muqimliqni ishqa ashurush üchün qiliwatqan bu heriketlirining eksiche netije béridighanliqini bildürdi. "Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati" doklatida, xitay hökümitining bundaq merkezlerde tutup turuwatqanlarni erkinlikidin mehrum qilishta héchqandaq qanuniy asasiy yoqluqini eskertti we "Kishilerni qanunsiz halda tutqun qilip, ulargha mejburiy siyaset ögitish hökümettin nepretlinishni kücheytidu hergizmu sadaqetni kücheytmeydu" dep eskertti.

Toluq bet