“йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири” дики һаят: әтигәндә шифән, чүштә мифән, 85 киши бир ятақта

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2017.11.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
terbiyelesh-merkizi-toqquzaq.jpg Тоққузақтики тәрбийиләш мәркизигә өзгәртилгән бурунқи мәктәп. 2017-Йили яз.
RFA/Abduweli Ayup

Уйғур аптоном районида бултурдин башлап қурулған, бу йил кеңәйтилгән, “курсант” лириниң қачан оқуш пүттүридиғанлиқи техичә мәлум болмиған “йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири” ниң шараитиниң пәвқуладдә начарлиқи ашкариланмақта. Бәзи тутқун аилә-тавабиатлири вә гуваһчиларниң баян қилишичә, бир қисим җайларда 80-90 киши бир ятақта, йәнә бәзи җайларда буниңдинму көп киши бир орунда йетип қопушқа мәҗбур болған. Һәммиси дегүдәк уйғурлардин тәшкилләнгән бу тутқунларға бәзи җайларда шифән қатарлиқ хитайчә таамлар берилмәктикән.

Һазирғичә ашкариланған санлиқ учурлардин мәлум болушичә, уйғур аптоном райониниң бәзи җайлирида аһалиләр нопусиниң 10 пирсәнти мәзкур мәркәзләргә соливелинған. Соливелинишқа 10 йил бурун аңлап қалған тәблиғ, намәлум кишиләргә хата бағлинип қалған бир телефон қатарлиқ аталмиш “хаталиқлар” сәвәб болған. Бәзи көзәткүчилирниң тәхмин қилишичә, нөвәттә уйғур райониниң һәрқайси җайлирида тәхминән нәччә он миң яки нәччә йүз миң киши әнә шу “тәрбийәләш мәркәзлири” дә тутуп турулмақта. Мәлум болушичә курсантлар һәр күни әтигән қәсәмяднамә оқуп, хитай һакимийитигә қарита садақәтмәнлик позитсийәсини билдүрмәктә.

Илгириләп әһвал ениқлашлиримиз давамида “йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири” ниң шараитиниң еғир дәриҗидә начарлиқи һәққидиму учурлар ашкариланди. Өзини ашкарилашни халимиған бир аңлиғучимиз үрүмчиниң мидоңчү райони “йепиқ тәрбийәләш мәркизи” дә аз дегәндә 200 кишиниң бир залда йетиватқанлиқини ашкарилиди. Қарақашниң ақсарай йезисидики бир кәнт секретари, өзи көргән бир “мәркәз” дә 85 кишиниң бир синипта йетип-қопуватқанлиқини баян қилди. Нөвәттә аһалиләр тутқундики аилә-тавабиатлириниң немә йәп, немә ичиватқанлиқидин әндишидә икән.

Мәлум болушичә, йемәк-ичмәктики йетәрсизлик, егиз-пәслик вә начарлиқ сәвәбидин бир қисим тутқунларниң саламәтликидә мәсилә көрүлгән. Қарақаш наһийәсиниң пурчақчидики бир аяллар мудири, өзиниң “тәрбийәләш мәркизи” дики қериндашлириниң әһвали һәққидә тохтилип мундақ деди: “акамниң үчәй йолидин чатақ чиқип дохтурханиға апирилди, шу сәвәбтин көрүшүп әһваллаштим. Дейишичә, әтигәндә уларға шифән берилидикән, чүштә мифән йәйдикән, қанчә киши бир ятақта ятидиғанлиқини соримаптимән”. Бу мудирниң баянлиридин мәлум болушичә, даириләр “йепиқ тәрбийәләш мәркизи” ниң шараитиниң начарлиқи һәққидә еғиз ачмаслиқ һәққидә тутқунлар вә уларниң аилә-тавабиатлирини агаһландурған. Йәнә қарақаш наһийәсидики бир дөләт аманлиқ хадимниң паш қилишичә, ява йезисидин бир туғқини өлүп кәткәнлики сәвәбидин 2 күнлүк сиртқа чиқиш рухсити берилгән бир тутқун, өзиниң тутулғандин бери, йәни 3 айдин бери ләғмән йәп бақмиғанлиқини баян қилған.

Ғулҗа наһийилик “йепиқ тәрбийәләш мәркизи” дики бир тутқунниң баян қилишичә, ятақ вә тамақниң начарлиқи уни азаплаватқан шараитларниң әң йәңгили икән. У һәммидин бәк аилисидә беқишсиз қалған ата-аниси вә яр-йөләксиз қалған пәрзәнтлириниң қандақ күн кәчүрүватқанлиқидин әндишидә. Әмма ятақ вә тамақ шараитидики начарлиқлар, бәзи тутқунларниң, болупму яшанғанларниң саламәтликигә еғир тәсир көрсәткән. Бу сәвәбтин, йеңисарниң саған йезисида аз дегәндә 4 киши йеқинқи 3 айда ичидә “йепиқ тәрбийәләш мәркизи” дә җан үзгән.

Муһаҗирәттики уйғур көзәткүчиләр, нәччә он миң яки нәччә йүз миң киши уштумтут йиғивелинған бир җайда турмуш шараитиниң қайси дәриҗидә начар болидиғанлиқини тәхмин қилишқа болидиғанлиқини, нөвәттә ашкариланғанлириниң, начар шараитлар ичидә әң йениклири икәнликини илгири сүрүшмәктә. Йәнә бәзи иҗтимаий алақә учурлирида дуня уйғур қурултийиниң б д т ниң алақидар органлиридин уйғур районидики “йепиқ тәрбийәләш мәркәзлири” ни мәхсус тәкшүрүш үчүн адәм әвәтишни тәләп қиливатқанлиқи тилға елинмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.