Chet'ellerdiki Uyghur oqughuchilar yurtigha qaytqan haman tekshürüshtin ötishi shert iken

Muxbirimiz gülchéhre
2017-04-18
Share
qeshqer-saqchi-herbiy-kocha-charlash.jpg Xitay qoralliq küchlirining kocha charlap yürgen körünüshi. 2014-Yili 23-iyul, qeshqer.
ImagineChina

Inkaslardin xitay hökümet da'irilirining yéqindin buyan chet'eldin yurtigha qaytqan bir qisim Uyghur oqughuchilarning pasportlirini yighiwélip, orunsiz parakendichilik we tehdit séliwatqanliqi melum bolmaqta. Radiyomizgha kelgen inkaslargha qarighanda hetta chet'ellerdin yurtigha qaytip barmighan oqughuchilarning a'ilisidikilermu qiyin qistaqlargha uchrighan. Yéqinda atush da'irilirining chet'ellerde öz aldigha din öginiwatqan oqughuchilarning derhal qaytip kélishi agahlandurulghan bir uqturushni tarqatqanliqi ijtima'iy taratqularda ghulghula qozghighan idi. Da'irilerning yurtigha qaytqan Uyghur oqughuchilargha qaratqan tekshürüsh tedbirlirining ijra qilinish yollirini éniqlashlirimiz dawamida, chet'ellerde oquwatqan barliq Uyghur oqughuchilarning pasportlirining omumyüzlük tekshürülidighanliqi, bolupmu diniy sahelerde ilim tehsil qilghuchilarning nuqtiliq tekshürüsh obyékti qiliniwatqanliqi delillendi.

Inkaslardin xitay hökümitining yillardin buyan chet'ellerde oquwatqan Uyghur oqughuchilar we ziyaliylarni özliri üchün xizmet qilishqa yeni chet'ellerdiki Uyghurlar we ularning pa'aliyetliri heqqide uchur bérishke mejburlap her xil shekillerde teqib astigha éliwatqanliqi melum idi. Yéqinqi yillarda chet'ellerge chiqiwatqan Uyghur oqughuchilarning köpiyishige egiship xitay hökümitining bu oqughuchilarni kontrol qilish üchün yolgha qoyuwatqan chare tedbirlirimu kücheymekte. Yéqinda radiyomizgha özini türkiyediki melum uniwérsitétta islam dini boyiche bilim ashuruwatqan bir Uyghur dep tonushturghan bireylenning inkas qilishiche, da'iriler uning a'ilisi arqiliq uning derhal yurtigha qaytip kélishni uqturghan. Emma u oqushi pütmigenliki sewebidin hazir qaytip baralmaydighanliqini éytqan. Arqidinla da'iriler uruq-tughqanlirini görüge élip tehdit sélish arqiliq yurtigha qaytishqa mejburlighan. Uning ata -anisi saqchixanigha zor jerimane tölep yéqinda qutulghan iken. Bu ismini ashkarilashni xalimighan yash, nurghun ziyaliylargha oxshash chet'elde öz iqtisadigha tayinip, héch ishqa arilashmay oquwatqan bolsimu, xitay hökümiti uning ata-anisi, uruq -tughqanlirini qorqutup, qayturup kélishke tehdit salghan. U yene bu xil künsayin éship bériwatqan bésimlar seweblik yurtigha qaytmasliq niyitige kelgenlikini bayan qildi.

Misirda oquwatqan bir qisim Uyghur oqughuchilarning radiyomizgha yetküzgen yazma inkasigha qarighanda,Uyghur rayonidin misirgha ewetilgen atalmish wetenperwer diniy zatlar ömiki 9-mart misirdiki Uyghur oqughuchilar bilen uchriship ulargha, muhajirettiki Uyghur milliy herikitige egeshmeslik, awaz qoshmasliq, bolupmu Uyghur rayonidiki weziyet heqqide éghiz achmasliq heqqide tenbih we terbiyeler bergen we weten'ge qaytip kélishi heqqide idiyiwi xizmet ishligen. Bu uchrishishqa misirda oquwatqan Uyghur oqughuchilarning nahayiti az bir qismi qatnashqan. Inkaslargha qarighanda da'iriler özliri bilen maslashqan oqughuchilarning pasportini uzartish we yurtidiki uruq-tughqanlirini ziyaret qilish ishlirining ongushluq bolidighanliqi heqqide wede bergen.Buning tesiride bezi oqughuchilar qaytip barghan bolup, qaytip bérishni xalimighan oqughuchilar bolsa biwasite we wasitilik bésim hemde tehditlerge uchrighan.

Yéqinda uchur wasitiliride tarqalghan, atush dölet bixeterlik tarmaqlirining chüshürgen chet'ellerde islam dinida oquwatqan Uyghurlarning 2017-yili 5-ayning 20-künidin burun qaytip kélishi kérekliki toghrisidiki uqturushining, bu inkaslarning asassiz emeslikini körsetmekte.Uqturushta hetta, diniy telim éliwatqan oqughuchilarning belgilen'gen qerel ichide qaytip kelmigende qanuni jawabkarliqi sürüshte qilinidighanliqimu agahlandurulghan.

Inkaslardin qarighanda xitay hökümiti bu uqturushni bu yil béshidin bashlap ijra qilishqa bashlighan bolup, misir, erebistan, türkiye qatarliq jaylardin qaytqan oqughuchilarning teqibge uchrighanliqi melum.

Chet'ellerdiki xitay elchixaniliri her qaysi döletlerdiki Uyghur oqughuchilarni köp qétim yighip ulargha bir tereptin oqush mukapati tarqitip qiziqtursa, yene bir tereptin xitaygha qarshi pa'aliyet we gep sözdin yiraq turushini agahlandurup kéliwatqanliqi melum.

Üstün atushtiki jama'et xewpsizlik idarisige qilghan téléfon ziyaritimizdin, da'irilerning chet'ellerde diniy telim éliwatqan oqughuchilarni qaytip kélishke dewet qilip uqturush tarqatqanliqi delillendi.Téléfon alghan saqchining déyishiche buningda asasen, hökümet teripidin "Wetenperwer diniy zat" dep étirap qilinip kinishka tarqitilghanlardin bashqilarni tekshürüsh asas qilinidiken.

Halbuki Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizlik idarisining tashqi ishlar bölümidin téléfonni alghan xitay saqchi, chet'elde dinda oquwatqan oqughuchilarni qayturup kélish heqqide undaq bir uqturush chiqmighanliqini éytqan bolsimu, axirida yene "Oqughuchilar qaytip kelgende pasportini tekshürse néme boptu, mesile körülmisila qayturup bérilidu" dep tekitlep qoydi.

Uyghurlar zich olturushluq jenubtiki bezi jaylarning muqimliq bahaniside bezi perqliq yerlik tedbirlerni chiqirip Uyghurlarni kontrol qiliwatqanliqi ashkarilinip keldi, buningmu oxshash Uyghurlarni merkez qilghan jaylarning yerlik tedbiri ikenliki qeshqer jama'et xewpsizlik idarisi saqchisining sözidin delillendi.

Bu saqchining éytishiche, bu uqturush qishliq tetilning aldida chiqirilghan bolup, shu waqitning özidin bashlap ijra qilinishqa bashlighan we yazliq tetildimu chet'eldin yurtigha qaytqan oqughuchilar oxshash tekshürülüshke, bolupmu döletning orunlashturushidin sirt öz aldigha diniy mekteplerde oqughanlar nuqtiliq tekshürülidiken.

Türkiye marmara uniwérsitétining hedis ilmi boyiche doktor aspiranti abdusalam abdulhekim, yéqinqi bir ikki ay ichide türkiyede islam dini ilimlirini öginiwatqan Uyghur oqughuchilarning tehditke uchrighanliqidin öziningmu xewiri barliqini bildürüp, xitay hökümitining Uyghur diyarida Uyghurlarning diniy ölima -alimlirini her xil bohtanlar bilen teqib qilip bolghandin kéyin, mana emdi muhajirettki dini ölimalarnimu türlük shekilde teqib astigha éliwatqanliqi, bu arqiliq Uyghurlarni diniy étiqadidin ayrish meqsitini ishqa ashurushqa urunuwatqanliqini tenqid qildi.

Ijtima'iy taratqularda bu heqte toxtalghan közetküchilerning ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti yéqindin buyan "Ikki yüzlimichi" dégen qalpaq bilen Uyghur kadirlar, wetenperwer dini zatlarni her xil bohtanlar bilen zerbe bérish obyékti qilghandin sirt yene hetta zulumigha sükütte turghan chet'ellerdiki Uyghurlarnimu oxshashla düshmen körmekte hemde Uyghurlarning diniy kimlikige qaritilghan türlük hujumlirini kücheytmekte iken.

Yéqindin buyan radiyomizgha chet'ellerdiki Uyghur oqughuchilardin xitay da'irilirining özliri we a'ilisige tehdit séliwatqanliqi heqqide inkas kélip, erkin asiya radiyosigha oxshash chet'el axbarat wasitiliri arqiliq Uyghurlar uchrawatqan bu heqsizliq we zulumdin dunyani xewerdar qilishni muraji'et qilghan bolsimu,lékin ularning öz kimliki we hetta awazini ashkariliyalmasliqimu xitay hökümitining chet'ellerdiki Uyghur oqughuchilargha qaratqan teqib qilishni kücheytkenlikini roshen halda körsitip turmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.