Китаб сөһбити: уйғур дияридики зор тутқунниң сәвәби вә паҗиәлик нәтиҗиси

Мухбиримиз әзиз
2022.03.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Китаб сөһбити: уйғур дияридики зор тутқунниң сәвәби вә паҗиәлик нәтиҗиси “шинҗаңдики җиддий вәзийәт: хитайниң уйғурларни зор көләмдә тутқун қилишиниң сәвәблири вә нәтиҗиси” намлиқ топламниң муқависи.
Social Media

Австралийә дөләтлик университетиниң профессори майкил кларкниң тиришчанлиқида 2019-йили сентәбирдә уйғурлар һәққидә бир қетимлиқ хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғини чақирилған иди. Шу қетимлиқ йиғинда шан робертс, дәррен байлер, тимосий грос, анна хайес, җеймис лейболд, җоанни симит, дейвид табин, аблимит бақи қатарлиқ мутәхәссисләр оқуп өткән илмий мақалиләрниң техиму кеңәйтилгән вә түзитилгән нусхиси 2022-йили февралда манчестер университетида “шинҗаңдики җиддий вәзийәт: хитайниң уйғурларни зор көләмдә тутқун қилишиниң сәвәблири вә нәтиҗиси” дегән намда топлам болуп нәшр қилинди.

Мәзкур топлам қамақтики уйғур шаири абдуқадир җалалидинниң “янарим йоқ” намлиқ шеириниң җашуа фремән ишлигән инглизчә тәрҗимиси билән башлиниду. Топламниң муқәддимисидә мәзкур топламниң тәһрирликини үстигә алған профессор майкил кларк уйғур диярида нөвәттә оттуриға чиқиватқан һәмдә дуняниң зор дәриҗидики диққитини қозғаватқан җиддий вәзийәт һәққидә тохтилип “бу тәрәққиятлар вә аһалә көчүрүш асасидики мустәмликичилик маһийәттә мәдәнийәт қирғинчилиқиға йол ечиватамду?” дәп соал қойиду.

Апторниң қаришичә, манҗулар қурған чиң империйәси җуңғарийә вадисидин тарим ойманлиқиғичә болған кәң маканни ишғал қилип, бу маканни йәрлик һөкүмдарлар арқилиқ васитилик идарә қилишни башлиған 1759-йилидин тартип бу һални узел кесил өзгәрткән һәмдә йәрлик мусулманларниң яқуббәг башчилиқида қуруп чиққан мустәқил дөлитини һалак қилип бу районға “шинҗаң” дегән мустәмликичилик характеридики намни бәргән 1884-йилиғичә болған арилиқта бу районға нопус көчүрүш қурулушида һечқанчә утуқ қазиналмиған. Бу районни һәқиқий мәнидики мустәмликигиму айландуруп чиқалмиған. Чиң империйәсиниң ғайәт зор санда хитай нопусини көчүрүш арқилиқ нопус, мәдәнийәт вә сиясий җәһәттин мутләқ үстүнлүкни қолға кәлтүрүп бу районни үзүл-кесил ‍өзгәртиш урунуши 1911-йили чиң империйәсиниң һалак болуши билән тәң суға чилашқан. 20-Әсирниң башлирида хитай дөлити чак-чекидин бөсүлүп ички урушқа петип қалғанда түркий тиллиқ мусулманларниң икки қетим “шәрқий түркистан ислам җумһурийити” ни җакарлиши бу урунушқа қайтурулған күчлүк бир җаваб болған. Шуңа хитайниң бу районни мустәмликигә айландуруш йолидики урунушлири 1949-йилидин кейин зор утуқларға еришкән. Болупму “ғәрбий қисимни кәң көләмдә ечиш” вә “бир бәлвағ бир йол қурулуши” дегәнләр буни әң юғури пәллигә чиқарған һәмдә хитайниң аһалә йөткәш шәклидики мустәмликичилик әндизисини ғайәт зор дәриҗидә мустәһкәмлигән. Буниң билән йәрлик хәлқ, йәни хитай һөкүмитиниң нәзиридә “башқилар” дәп қарилидиған кишиләрни мәдәнийәт вә җисманий җәһәттин пүтүнләй йоқитип, уларниң орнини көчмәнләр мустәмликичилики шәклидики “йеңи җәмийәт” билән қаплаш нөвәттики сиясий күрәшниң ахирқи нишани болуп қалған.

Сидней технологийә университети уюштурған мәзкур топлам һәққидики китаб сөһбитидә уйғуршунаслардин доктур дейвид брофий бу мәсилиләр һәққидики соалларни профессор майкил кларкқа һавалә қилиду. Профессор майкил бу һәқтә тохтилип буниңда үч хил әһвалниң мәвҗутлуқини алаһидә тәкитләйду.

“мениңчә бу әһвалларни мундақ үч җәһәттин чүшиниш мумкин. Биринчидин, шинҗаңдики зор көләмлик тутқун һелиһәм охшимиған шәкилләрдә изчил давам қиливатиду. Йәнә келип қолға елинған кишиләрниң түрмиләргә йоллиниш нисбити тез сүрәттә ешиватиду. Болупму шинҗаңдики мәҗбурий әмгәктә бу кишиләрниң қандақ ақивәткә дучар болуватқанлиқи бәкму ашкара намаян болуватиду. ‍Иккинчидин, лагерларниң сиртидики мукәммәл система алған назарәт механизми бурун қандақ болса һазирму шу қелипта давам қиливатиду. Үчинчидин, шинҗаңда немиләрниң болуватқанлиқи һазир илгирики вақитларға қариғанда ташқи дуняға бәкла рошән һалда ашкара болуватиду. Йәнә келип америка билән хитай оттурисида шәкиллиниватқан йеңи “соғуқ уруш” та уйғурлар мәсилиси бир муһим ‛базған‚ болуп қалди.”

Топламниң “текистләр” қисмида шан робертс, сандирина катрис вә анна хайес қатарлиқлар нөвәттә уйғур диярида мәвҗут болуватқан сиясий вәзийәтниң келип чиқишидики тарихий сәвәбләр һәққидә тохталған. Болупму доктур сандирина катрис уйғур җәмийитидә һазир һәммила йәрни қаплиған зор тутқун вә лагер системисини чөридигән һалда бир қисим кишиләрниң 1966-йилидин 1976-йилиғичә давам қилған “мәдәнийәт зор инқилаби” дин буниң җавабини издәватқанлиқини көрситиду. Униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң чен чуәнгони алдиға чиқирип қоюп иҗра қиливатқан бастуруш һәрикити хитай һөкүмитиниң дуняға кәлгәндин буянқи уйғур диярини хитайниң бир қисмиға айландуруветиш урунушиниң давами халас. Шуңа бу хил җаваб издәш методи бәкла биртәрәплимилик һесаблиниду. Нөвәттики реаллиқта көрүлүватқан көплигән “йоқитиш” һәрикәтлири вә “садақәтмәнлик” һәрикәтлири шәкил җәһәттә һәқиқәтәнму “мәдәнийәт зор инқилаби” дәвридикигә охшап кетиду. Сөйүнгүл чанишев, мәмтимин һошур, мирзаһид керими қатарлиқларниң уйғурчә елан қилинған әсәрлиридә буниң тәпсилатлири баян қилинған. Әмма у вақитларда немила болмисун уйғур җәмийитидә хитай һөкүмити “ишәнчлик” вә “яхши” дәп қарайдиған уйғур кадирлар хели зор санда мәвҗут болған. Әмма нөвәттә хитай һөкүмитиниң нәзиридә һечқандақ “ишәнчлик” уйғур мәвҗут әмәс. Уйғурлар үчүнму уйғур болушниң һечқандақ имканийити қалмиған. Уйғурлар бирдәк дөләтниң дүшмини, дәп қарилишқа башлиған. Шуңа у нөвәттики уйғур җәмийитиниң әһвалини хуласиләп бу һал әмәлийәттә 1957-йили “оңчиларға зәрбә бериш” һәрикити мәзгилидики реаллиқ билән параллел келиду, дәп қарайду. Чүнки биринчидин һәр икки дәврдики сиясий бастурушни партийә вә һөкүмәт бир қоллуқ контрол қилған. Иккинчидин, миллий тәркиб һәр иккисидә баш нишан қилинип, уйғур кадирлар вә зиялийлар асаслиқ йоқитиш обйекти қилинған, йәни әйни вақиттики “йәрлик милләтчилик” билән һазирқи “иккийүзлимилик” бир қелиптин чиққан. Үчинчидин, бу хил һәрикәттә ғайәт зор сандики уйғур сәрхиллири йоқитилғандин кейин партийә вә һөкүмәт бу күрәшләрни қилчиликму инкар қилиш позитсийәсидә болмиған. Хитай һөкүмитиниң мәқсәтлири бу күрәшләрдә әмәлгә ашидиған болғачқа “қайта тәрбийәләш мәркизи” тезла омумлашқан вә тохтавсиз давамлашқан.

Профессор шан робертс болса уйғур дияридики сиясий вәзийәттә көрүлгән бу җиддий өзгиришниң немә үчүн дәл мушу вақитларда оттуриға чиқиши һәққидә тохтилиду. Униң қаришичә, хитай дөлити әң кейин дегәндиму 19-әсирдин башлап изчил бу райондики йәрлик хәлқни хитай мәдәнийитигә селиштурғанда ғайәт зор дәриҗидә “қалақ” вә “мәдәнийәтсиз” дәп хатиригә елип кәлгән. Ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин заманиви хитай дөлити үчүн бир йеңи үлгә яритишқа бәл бағлиған. Бу үлгидә мустәмликисизләштүрүш вә көп хил мәдәниийәтниң биллә мәвҗут болушиға қилчиликму орун қалдурулмиған. Әксичә “хитай мәркәзчилики” асас қилинған дөләт мәдәнийити хитай болмиған милләтләрни ассимилятсийә қилип толуқ һалда өзигә сиңдүрүветишни баш нишан қилған. Бу һәрикәтни ташқи дунядин йошуруш үчүн өзлириниң “террорлуқ вә ашқунлуққа қарши күрәш” қиливатқанлиқини буниңға қалқан қилған. “11-сентәбир вәқәси” дин кейинки террорлуққа қарши дуняви уруш буниңға майдәк баһанә болуп бәргән. Әнә шу тәриқидә нөвәттики сиясий бастуруш наһайити системилиқ һалда әмәлгә ашурулған.

Китаб сөһбити җәрянида хитай һөкүмити иҗра қиливатқан “дөләтниң бихәтәрлики үчүн террорлуқ вә ашқунлуққа қарши туруш” күриши тоғрисида сөз болғанда профессор майкил кларк буниңдики “бихәтәрлик” амили билән “кишилик һоқуқ” амилиниң әмәлийәттә кишиләр ойлиғандинму көп саһәгә четилидиғанлиқини тәкитләйду.

“буниңда алди билән шинҗаңда һазир болуватқан ишларни чиң ханиданлиқи дәвридики дөләт сияситидин айрип қарашқа болмайду. Бу җәрянда көп хил амиллар хитай дөлитиниң бу районни өзлириниң бир қисмиға айландуруш урунушлириға сиңишип кәткән. Бу урунуш болса хитай хәлқ җумһурийити қурулғандин кейин юқири пәллигә чиққан. Иккинчидин, шинҗаңда һазир болуватқан ишларниң һәммиси дуня мустәмликичилик әндизисидики үлгиләр бойичә, шуниңдәк мав зедоң вә сталин идийәсиниң идиологийәлик мираслири сүпитидә оттуриға чиқиватиду. Үчинчидин, мән язған баб вә шан робертис язған баб бирдәк хитай һөкүмитиниң өз қилмишини ‛террорлуққа қарши уруш‚ баһаниси билән йошуруп кәткәнликини тәпсилий шәрһләйду.”

Топламниң иккинчи қисмида нөвәттики зулумниң шәкиллири тәпсилий қарап чиқилған. Болупму тимосий грос вә җеймис лейболд бирликтә тәйярлап чиққан 5-бабта хитай һөкүмитиниң “тәрбийә арқилиқ өзгәртишкә болмайду” дәп қаралған “хәвплик” шәхсләрни бирниму тордин чүшүрүп қоймай лагирларға қамап болғанлиқи баян қилинған. Апторларниң қаришичә, буниңда хитай һөкүмити алди билән “тәрбийәләш мәркәзлири” арқилиқ диний вә миллий кимликни мәҗбурий йосунда мәңгүлүккә ююп ташлимақчи болған. Андин қалса “кесәллик” кә даир көплигән аталғуларни ишлитип, диний етиқад, миллий кимлик мәзмунлирини “вирус”, “зәһәрлик өсмә”, “роһий кесәллик” билән баравәр орунға қойған. Шуниң билән “кесәлни давалап адәмни қутқузуш”, “вирусни тазилаш” дегәндәк шоарларға сорун тәйярлиған. Шу арқилиқ түркий вә исламий кимликниң әйни вақиттики “әксилинқилапчилиқ” қатарлиқ вә башқа сәлбий һадисиләргә охшаш җәмийәтниң қобул қилишиға еришәлмәйдиған шәйиләр икәнликини гәвдиләндүрүп, “кесәл тәгкән адәмләрни давалаш” ниң қанунлуқ вә пайдилиқ икәнликини җәмийәт бирдәк қобул қилидиған өлчәмгә айландурмақчи болған.

Дәррен байлерниң лагер шаһитлири вә лагер хизмәтчилири билән болған сөһбәтлири асасида тәйярланған “иккийүзлимилик” һәққидики мақалисидә лагерларда сақчи, тәрҗиман, оқутқучи дегәндә түрлүк хизмәтләргә қоюлған йәрлик хәлқ кишилириниң өз хәлқигә зулум селиш қорали болушқа мәҗбурлинип “иккийүзлимилик” инсанларға айлинип қалғанлиқидәк аччиқ реаллиқ паш қилиниду. Дәррен байлер бу кишиләрниң ашу хил йосунда “иккийүзлимилик” қилишқа мәҗбурлинишиму ахирқи һесабта уларниң һаяти вә бихәтәрликигә кепиллик қилалмиғанлиқидәк реаллиқни көрситиш арқилиқ нөвәттики зулумниң қайси дәриҗигә барғанлиқини җанлиқ тәсвирләп бериду.

Топламда алаһидә көзгә челиқидиған йәнә бир баб җоанни симит вә дилмурат мәхмут бирликтә тәйярлиған уйғурчә тил әдәбият дәрслики һәққидики баянлардур. Апторлар буниңда 2018-йили қайта түзүлгән дәрслик китабларни һәмдә буниңдин илгири саттар савут, ялқун рози қатарлиқ бир түркүм уйғур сәрхиллирини еғир қамаққа һөкүм қилишқа баһанә болуп бәргән дәрслик китабларни селиштуруп чиқиду. Бу җәрянда йеңи дәрслик китабларда уйғур оқуғучиларни техиму тез сүрәттә хитай мәдәнийитигә ассимилятсийә қилиш мәзмунидики текистләрниң мутләқ үстүнлүкни игиләйдиғанлиқи, йәнә келип хитай мәркәзчилик идийәсиниң уйғурчә дәрслик китабларниң асасий қурулмиси болғанлиқи мәлум болған. Болупму түркий вә исламий бағлинишниң бу дәрслик китабларда пүтүнләй “көрүнмәс” қиливетилгәнлики маһийәттә лагерлардики “тәрбийәләш” билән параллел шәкилдики “меңә ююш” ниң маарип саһәсигә кеңәйтилиши шәклидә оттуриға чиққан.

Топламниң үчинчи бөликидә профессор майкил кларк, дейвид табин вә абликим бақи қатарлиқларниң нөвәттики сиясий бастурушниң “алдини елиш” шәклидики тазилаш характери, бу омумий дөләт террорлуқиниң муһаҗирәттики уйғурларға кәлтүрүватқан түрлүк бесимлири, шуниңдәк “хитай чүши” ниң қурбани болуватқан уйғурларниң балилардин тартип яшинип қалғанларғичә “улуғ сиңишиш” ниң долқунлириға ғәрқ болуватқанлиқи һәққидики қарашлири орун алған.

Мәзкур топлам нәшрдин чиққандин кейин уйғурлар дияридики сиясий вәзийәтниң тәрәққиятиға даир әң йеңи тәтқиқат нәтиҗиси болуш сүпити билән һәр саһәниң зор диққитини қозғиди. Нөвәттә бу топлам һәққидики сөһбәтләр вә зиярәт хатирилири паал давам қилмақтикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт